Η σύγχρονη ανθρωπότητα εγκλωβίζεται εύκολα στην ψευδαίσθηση ότι κατέχει το απόγειο της γνώσης. Ωκεανοί δεδομένων βρίσκονται στη διάθεσή μας με ένα απλό άγγιγμα στην οθόνη. «Εκμηδενίζουμε» τις αποστάσεις του πλανήτη, και επικοινωνούμε ακαριαία με κάθε γωνιά του κόσμου, την ίδια στιγμή που δορυφόροι χαρτογραφούν το σύμπαν, το DNA επανασυντίθεται στο εργαστήριο και αόρατα ηλεκτρονικά κυκλώματα ρυθμίζουν τη ζωή μας.Τέτοια ευρήματα προσφέρουν σπάνια διαύγεια για την καθημερινότητα των προγόνων μας, τη δομή των κοινωνιών τους και τους διαχρονικούς δεσμούς που μας ενώνουν. Ωστόσο, για κάθε τεχνούργημα που φωτίζει το χθες, υπάρχουν αναρίθμητα άλλα που βυθίζουν τους μελετητές σε ακραία αβεβαιότητα, πυροδοτώντας πολυετείς έρευνες για την αποκωδικοποίηση της λειτουργίας τους.
Ορισμένες από τις αναζητήσεις αυτές στέφθηκαν με απόλυτη επιτυχία. Πλέον, όπως σημειώνουν οι New York Times, γνωρίζουμε τη μεταλλουργική φόρμουλα που θωράκιζε το δαμασκηνό ατσάλι, το αληθινό περιεχόμενο που κρύβουν τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, το κρησφύγετο όπου αναπαυόταν χαμένη τοιχογραφία του Λεονάρντο ντα Βίντσι, καθώς και τον τρόπο να διαβαστεί γλώσσα της Αμερικής που προηγείται των Μάγια.
«Μεσολαβούν τεράστια στάδια πειραματισμού, παιχνιδιού και δοκιμών», επισημαίνει η Σίλβια Φεράρα, φιλόλογος στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια στην Ιταλία, περιγράφοντας τη διαδικασία αποκάλυψης των μυστικών του αρχαίου κόσμου.
Ακολουθούν ορισμένες από τις χαμένες στο χρόνο καινοτομίες, τις οποίες οι ερευνητές πασχίζουν ακόμα να αποκωδικοποιήσουν.
1. Υγρό Πυρ
Το υγρό πυρ αποτελούσε εμπρηστικό όπλο που ανέπτυξαν οι Βυζαντινοί τον 7ο αιώνα. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, το τρομακτικό ναυτικό υπερόπλο έκαιγε ακόμα και πάνω στο νερό, αποτελώντας ισχυρό αποτρεπτικό παράγοντα για τους στόλους που απειλούσαν τις ακτές της Κωνσταντινούπολης και άλλων λιμανιών της αυτοκρατορίας.
Γύρω στο 800, ο μοναχός και χρονογράφος Θεοφάνης ο Ομολογητής κατέγραψε την τύχη των εχθρικών πλοίων που στοχοποιήθηκαν: «Ορισμένα τυλίχθηκαν στις φλόγες και καταστράφηκαν κοντά στα θαλάσσια τείχη, άλλα βυθίστηκαν αύτανδρα, και άλλα παρασύρθηκαν φλεγόμενα μέχρι τα νησιά Οξεία και Πλατεία (νησίδες των Πριγκηπονήσων στη Θάλασσα του Μαρμαρά)».
Με παρουσία που ξεπέρασε τα 500 έτη, το υγρό πυρ καταγράφεται στις ιστορικές πηγές ως καθοριστικός παράγοντας για τις πολυπληθείς στρατιωτικές επιτυχίες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, προτού τελικά αποσυρθεί από το προσκήνιο και η συνταγή του λησμονηθεί.
Συγκρίνοντας τις ιδιότητές του με σύγχρονες εμπρηστικές ύλες και εξετάζοντας τους διαθέσιμους φυσικούς πόρους της περιοχής, οι ερευνητές εικάζουν ότι παρασκευαζόταν από την επεξεργασία εύφλεκτων υλικών, όπως το πετρέλαιο ή η νάφθα, παρουσιάζοντας αποτελέσματα ανάλογα με αυτά του σημερινού ναπάλμ. Το μείγμα εκτοξευόταν πιθανότατα μέσω χάλκινου εκτοξευτήρα, τυλίγοντας ακαριαία στις φλόγες κάθε στόχο.
«Η εικόνα που διαθέτουμε παραμένει αρκετά θολή», επισημαίνει ο Μάικλ Φούλτον, ιστορικός και αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο Γουέστερν του Καναδά, στο Οντάριο.
2. Μηχανισμός των Αντικυθήρων
Τα μυστικά του Μηχανισμού των Αντικυθήρων αποκαλύφθηκαν σταδιακά, αφότου σφουγγαράδες που εξερεύνησαν αρχαίο ναυάγιο το 1901 ανέσυραν από τον βυθό μια διαβρωμένη μάζα από ξύλο και χαλκό. Απαιτήθηκε μισός αιώνας ερευνών για να διαπιστωθεί ότι το εύρημα έκρυβε μηχανική συσκευή εκπληκτικής πολυπλοκότητας.
Με την πάροδο του χρόνου, διεθνής κοινοπραξία επιστημόνων επιστράτευσε ακτύνες Χ και προηγμένες τεχνικές απεικόνισης για να εξετάσει τα αλλοιωμένα θραύσματα. Η ανάλυση αποκάλυψε την πραγματική δομή της συσκευής, την οποία οι ειδικοί αναγνώρισαν ως τον παλαιότερο αναλογικό υπολογιστή του κόσμου.
Το εύρημα χρονολογείται στον 2ο αιώνα π.Χ. και διέθετε δεκάδες χάλκινα γρανάζια και δείκτες, τα οποία αποτύπωναν με εξαιρετική ακρίβεια τις κινήσεις του ηλιακού συστήματος. Η συσκευή προέβλεπε τις τροχιές της σελήνης και των πλανητών, καθώς και τις ηλιακές εκλείψεις.
Η ανθρωπότητα χρειάστηκε αιώνες για να κατασκευάσει ξανά αστρονομικά όργανα ανάλογης πολυπλοκότητας. Οι πρώτοι σύγχρονοι αναλογικοί υπολογιστές έλαβαν μορφή μόλις στα τέλη του 19ου αιώνα, λίγο προτού ο ανεκτίμητος αυτός θησαυρός ανασυρθεί από το ελληνικό αρχιπέλαγος.
Σήμερα, ο Μηχανισμός εξακολουθεί να κρύβει μυστικά και ασάφειες, οι οποίες τροφοδοτούν αδιάκοπα τις επιστημονικές συζητήσεις. Μόλις το ένα τρίτο της αρχικής συσκευής έχει διασωθεί, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δυσχερή, αν όχι αδύνατη, τη διατύπωση αδιάσειστων συμπερασμάτων για το πλήρες εύρος των δυνατοτήτων της.
Παρά τις ελλείψεις, ο Ντέρεκ Τζ. ντε Σόλα Πράις, ιστορικός του Πανεπιστημίου Γέιλ και πρωτοπόρος στη μελέτη του Μηχανισμού, δήλωσε το 1959 ότι η ανακάλυψή του ήταν «σαν να ανοίγεις μια πυραμίδα και να βρίσκεις ατομική βόμβα». Η συνειδητοποίηση του εκπληκτικού βαθμού στον οποίο είχε προοδεύσει η τεχνογνωσία των αρχαίων Ελλήνων, πρόσθεσε, «προκαλεί δέος».
3. Κίπους (Quipus)
Τα κίπους (quipus ή khipus) θυμίζουν συνδυασμό επιτοίχιου μακραμέ και άβακα. Πρόκειται για μάλλινα ή βαμβακερά νήματα, γεμάτα με προσεκτικά τοποθετημένους κόμπους, που κρέμονται σαν κρόσσια από κεντρικό σχοινί.
Στη δυτική Νότια Αμερική, πολύ πριν εμφανιστεί ο γραπτός λόγος, τα περίπλοκα αυτά υφαντά χρησίμευαν ως συστήματα καταγραφής δεδομένων και εξιστόρησης γεγονότων. Χρησιμοποιήθηκαν αρχικά από την Αυτοκρατορία των Γουάρι (Wari) μεταξύ του 600 και του τέλους της πρώτης χιλιετίας, και αργότερα από τους Ίνκας. Σε ορισμένες κοινότητες, τα κίπους επιβιώνουν μέχρι σήμερα, αν και η ευρεία χρήση τους ατόνησε μετά την ισπανική κατάκτηση της Αυτοκρατορίας των Ίνκας. Ωστόσο, τα παλαιότερα δείγματα που έχουν ανακαλυφθεί σε αρχαιολογικούς χώρους των Άνδεων δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί πλήρως.
Οι πρώιμοι μελετητές των ιστορικών κίπους υπέθεσαν ότι επρόκειτο για απλά βοηθήματα μνήμης, κατανοητά αποκλειστικά από τον δημιουργό τους. Το 1923, όμως, ο Αμερικανός μαθηματικός Λέσλι Λίλαντ Λοκ δημοσίευσε ευρήματα που έδειχναν ότι οι δεμένες κλωστές κωδικοποιούσαν αριθμητικά δεδομένα, προορισμένα πιθανόν για στατιστικές καταγραφές, όπως οι αποδόσεις των καλλιεργειών ή η απογραφή του πληθυσμού. Εντούτοις, νεότερες έρευνες υποδηλώνουν ότι τα υφαντά αυτά ενδέχεται να έκρυβαν και ποιοτικές πληροφορίες σχετικά με τις μετρήσεις ή τα πρόσωπα που τις διενεργούσαν.
«Υπό το πρίσμα των σύγχρονων δεδομένων, πολλές από τις απαντήσεις που διατύπωσαν οι ερευνητές με βεβαιότητα πριν από έναν αιώνα αποδείχθηκαν εντελώς εσφαλμένες», επισημαίνει ο Μανουέλ Μεδράνο, ιστορικός με εξειδίκευση στη Λατινική Αμερική στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.
Σύγχρονοι επιστήμονες, όπως η Σαμπίν Χάιλαντ, ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Άντριους στη Σκωτία, αντλούν γνώση από αυτόχθονες κοινότητες που χρησιμοποιούν ακόμα παραλλαγές των κίπους, εκτιμώντας ότι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους αποτελούν το κλειδί για την αποκρυπτογράφηση πιο σύνθετων εννοιών.
4. Παντζαγκάν (Panjagan)
Στην «Ιστορία του αλ-Ταμπάρι», ιστορικό χρονικό που χρονολογείται από το 915, Σασσανίδης στρατηγός φέρεται να διατάζει: «Όταν δώσω το σύνθημα, εξαπολύστε ταυτόχρονα καταιγισμό πέντε βελών».
Το κείμενο αποτελεί μια από τις ελάχιστες πηγές που περιγράφουν τη μυστηριώδη πολεμική τεχνολογία του παντζαγκάν. Μεταξύ 3ου και 7ου αιώνα μ.Χ., το ιππικό της Αυτοκρατορίας των Σασσανιδών χρησιμοποιούσε το παντζαγκάν για την ταυτόχρονη εκτόξευση πέντε βελών. Το επίτευγμα αυτό, σύμφωνα με ιστορικούς, εξασφάλισε στην αυτοκρατορία την κυριαρχία στις πολιορκητικές αναμετρήσεις στην περιοχή του σημερινού Ιράν και Ιράκ.
Ο τρόπος λειτουργίας του, ωστόσο, παραμένει άλυτος γρίφος. Η δυναστεία των Σασσανιδών κυβέρνησε πριν από δεκατέσσερις έως δεκαοκτώ αιώνες. Στο διάστημα που μεσολάβησε, πλήθος εγγράφων χάθηκε ή καταστράφηκε, ενώ δεν έχει διασωθεί κανένα αρχαιολογικό εύρημα.
Για την κατανόηση του μηχανισμού, η επιστημονική έρευνα ξεκινά από την ετυμολογία της λέξης. Ο όρος «παντζαγκάν» πηγάζει από τη μέση περσική λέξη panj, που σημαίνει πέντε. Αρχαίες καταγραφές, όπως η μάχη του 684 μ.Χ. στη Βασόρα, όπου 400 Πέρσες ιππείς εξαπέλυσαν 2.000 βέλη με μία μόνο ριπή, αποσαφηνίζουν τον καταλυτικό ρόλο του όπλου στις συγκρούσεις. Παρά ταύτα, οι μελετητές διχάζονται για το αν η ονομασία περιγράφει συγκεκριμένη τεχνική χρήσης του τόξου ή αν επρόκειτο για αυτόνομο πολεμικό όργανο.
Ο Καβέ Φαρόχ παραδέχεται ότι το μυστήριο ενδέχεται να μην εξιχνιαστεί ποτέ, ωστόσο εκτιμά ότι το παντζαγκάν ίσως ήταν όπλο ανάλογο με τη βαλλίστρα, εφοδιασμένο όμως με μηχανισμό που προσομοίαζε με γεμιστήρα για τη συγκράτηση πολλαπλών βελών.
5. Σίλφιο
Για τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, το σίλφιο δεν αποτελούσε απλώς φυτό, αλλά την απόλυτη γαστρονομική και θεραπευτική απόλαυση μιας ολόκληρης αυτοκρατορίας. Η αλόγιστη όμως χρήση του για τη διατροφή και την ιατρική οδήγησε, όπως φαίνεται, στην ολοκληρωτική εξαφάνισή του.
Το αντικείμενο του πόθου ήταν μια χρυσή ρητίνη, η οποία ανάβλυζε από τον μίσχο και τις ρίζες του σιλφίου, άγριου βορειοαφρικανικού βοτάνου του οποίου η συστηματική καλλιέργεια στάθηκε αδύνατη (δεν πρέπει να συγχέεται με τα παρόμοια φυτά που θυμίζουν ηλίανθο και ευδοκιμούν στα λιβάδια της Βόρειας Αμερικής).
Το πολύτιμο αυτό αγριολούλουδο φύτρωνε αποκλειστικά κατά μήκος μιας στενής, ακαλλιέργητης λωρίδας γης στην Κυρήνη, αρχαία ελληνική πόλη στη σημερινή ανατολική Λιβύη, προτού αρχίσει η προμήθεια υποδεέστερων ποικιλιών από τη Συρία.
Επειδή δεν μπορούσε να αναπαραχθεί με ανθρώπινη παρέμβαση, παρέμεινε άγρια πολυτέλεια, τόσο ακριβή που η αξία του αποτιμάτο στο βάρος του σε ασήμι. Ο Ιούλιος Καίσαρας μάλιστα αποθήκευσε περισσότερες από χίλιες λίβρες σιλφίου στο ρωμαϊκό θησαυροφυλάκιο, δίπλα στα κρατικά αποθέματα χρυσού. Επιπλέον, οι καρποί του, που είχαν σχήμα καρδιάς, συνδέθηκαν στενά με τη φήμη του ως ισχυρού αντισυλληπτικού μέσου.
Εύποροι γευσιγνώστες πλήρωναν αστρονομικά ποσά για να τρίβουν τον πικάντικο χυμό του σιλφίου στα εξωτικά εδέσματα που καταγράφονται λεπτομερώς στο βιβλίο του Απίκιου. Το συγκεκριμένο έργο του 1ου αιώνα αποτελεί τη βασική πηγή για τη ρωμαϊκή υψηλή μαγειρική, περιγράφοντας τη χρήση του μπαχαρικού στο γλασάρισμα ολόκληρων παπαγάλων και φλαμίνγκο, σε πλούσιες σάλτσες από χουρμάδες και ξίδι. Το γευστικό προφίλ του σιλφίου προσομοίαζε με αυτό του γάρου, των πράσων και του σκόρδου. Συγγραφείς της εποχής εκθειάζουν τη μοναδική, μοσχοβολιστή μυρωδιά του και την έντονη επίγευση που άφηνε στον ουρανίσκο.
Το αν η ανθρωπότητα πράγματι υπερεκμεταλλεύτηκε το πολύτιμο αυτό βότανο αποτελεί αντικείμενο ιστορικής διαμάχης. Ο Γενς Γιάκομπσον, ανεξάρτητος αρχαιολόγος και ερευνητής, υποστηρίζει ότι οι τοπικές κλιματικές μεταβολές, η υπερβόσκηση και οι συνοριακές συγκρούσεις στη Λιβύη γύρω στον 1ο αιώνα μ.Χ. ενδέχεται να ανάγκασαν τους κατοίκους να εγκαταλείψουν τη συλλογή του. Επίσημα, το σίλφιο θεωρείται εξαφανισμένο εδώ και 2.000 χρόνια.
Αν και πρόσφατες θεωρίες υποδηλώνουν ότι το σίλφιο ίσως επιβιώνει κάπου «κρυμμένο», παραπέμποντας σε είδος του γένους Ferula που εντοπίστηκε στην Τουρκία,, η κληρονομιά του παραμένει διδακτική ιστορία για έναν πολιτισμό που το λάτρεψε μέχρι θανάτου.
6. Υφαντική με κάρτες στην αρχαιότητα
Κατά την Εποχή των Βίκινγκ, ένα πολύχρωμο μοτίβο ή χρυσό μπροκάρ τελείωμα ραμμένο στην άκρη χιτώνα, ή φορεμένο ως κορδέλα μαλλιών και ζώνη, σηματοδοτούσε υψηλή κοινωνική θέση.
Για τη δημιουργία αυτών των περίτεχνων ταινιών, οι τεχνίτρες βασίζονταν σε μια τέχνη που σε μεγάλο βαθμό έχει χαθεί: την υφαντική με κάρτες. Χρησιμοποιούσαν λεπτές, διάτρητες πλακέτες για να διαχωρίζουν και να στρίβουν τα νήματα, δημιουργώντας πυκνά υφάσματα με γεωμετρικά σχέδια ακριβείας. Η τεχνική αυτή εμφανίστηκε κατά την Εποχή του Σιδήρου ή και νωρίτερα, ενώ επιβιώνει μέχρι σήμερα σε ορισμένες περιοχές του πλανήτη.
Ωστόσο, ορισμένα πρώιμα σχέδια που έχουν εντοπιστεί στο ανατολικό ημισφαίριο είναι τόσο περίπλοκα, ώστε οι μελετητές αδυνατούν να κατανοήσουν τον τρόπο κατασκευής τους.
Η Λίζε Ραίντερ Κνούντσεν, ιστορικός κλωστοϋφαντουργίας, αφιέρωσε δεκαετίες στην αποκωδικοποίηση αυτών των σύνθετων μοτίβων, ξεκινώντας από μια χρυσή μπροκάρ λωρίδα της περιόδου των Βίκινγκ, την οποία επιδίωξε να αναπαράγει. «Διαπιστώσαμε ότι κανείς δεν γνώριζε την τεχνική της», αναφέρει.
Δοκιμάζοντας διαφορετικές διατάξεις για κάθε βελονιά, κατάφερε τελικά να αναδημιουργήσει μια ταινία πανομοιότυπη με την αυθεντική. «Μου θυμίζει τα παιδικά μου χρόνια, όταν δεν είχαμε τηλεόραση και ψάχναμε για τετράφυλλα τριφύλλια. Όσο περισσότερο προσπαθείς, τόσο καλύτερα εντοπίζεις τις λεπτομέρειες», επισημαίνει η Κνούντσεν.
Καθώς όμως η αποκρυπτογράφηση κάθε αρχαίου σχεδίου απαιτεί εξαιρετικά πολύ χρόνο, πλήθος μοτίβων παραμένει ακόμα αδύνατο να αναπαραχθεί.
7. Ρονγκορόνγκο (Rongorongo)
Η συμβατική γραφή, η οποία κωδικοποιεί απευθείας τους ήχους μιας ομιλούμενης γλώσσας σε σύμβολα, θεωρείται ότι εφευρέθηκε ελάχιστες φορές στην ανθρώπινη ιστορία — όπως στους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας, της Αιγύπτου, της Κίνας και της Μεσοαμερικής. Εντούτοις, ορισμένοι ερευνητές εκτιμούν ότι μια μη αποκρυπτογραφημένη γραφή, αποτυπωμένη σε ξύλινες πινακίδες που χρονολογούνται μεταξύ 15ου και 19ου αιώνα, ίσως αποτελεί απόδειξη ότι το Νησί του Πάσχα υπήρξε ακόμη μία κοιτίδα τέτοιας πνευματικής δημιουργίας.
Η γραφή αυτή, γνωστή ως Ρονγκορόνγκο, χρησιμοποιήθηκε στο Νησί του Πάσχα, έναν απομονωμένο ηφαιστειογενή τόπο στα ανοικτά της Χιλής, όπου ο μοναδικός πολιτισμός του λαού Ράπα Νούι αποτυπώνεται στα διάσημα πέτρινα τοτεμικά αγάλματα (Μοάι) που δεσπόζουν στις ακτές.
Το Ρονγκορόνγκο φαίνεται να προηγείται κατά δύο αιώνες της επαφής των γηγενών με πολιτισμούς που διέθεταν γραπτό λόγο. Καθώς όμως καμία από τις 27 διασωθείσες πινακίδες δεν έχει διαβαστεί, οι επιστήμονες αμφιβάλλουν ακόμη για το αν πρόκειται για δομημένη γλώσσα ή για εικονογραφικό σύστημα άλλου τύπου.
Η φιλόλογος Σίλβια Φεράρα και η ερευνητική της ομάδα αφιέρωσαν τα τελευταία χρόνια στη δημιουργία τρισδιάστατων ψηφιακών μοντέλων για σχεδόν κάθε υφιστάμενη πινακίδα, προκειμένου τα 3.800 και πλέον κυματιστά, εικονογραφικά σύμβολά τους να αναλυθούν με απόλυτη ακρίβεια.
«Αν πρόκειται για αυθεντικό σύστημα γραφής, η αποκρυπτογράφηση είναι θέμα χρόνου», επισημαίνει η Φεράρα. «Απαιτείται όμως συλλογική και επίμονη προσπάθεια για να τα καταφέρουμε».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου