Από το «Μωρό της Ρόσμαρυ» και τον Ντάμιεν Θόρν της «Προφητείας» έως την ευρωπαϊκή υπερεξουσία και την ψηφιακή υποταγή του ανθρώπου από τον ...αληθινό Αντίχριστο!
Να που και πάλι, στις μέρες τις τρομερές που ζούμε, ξαφνικά ...ξαναβρίσκεται στο προσκήνιο ο Αντίχριστος, αυτός που οι πατέρες της Εκκλησίας και ο ίδιος ο Απόστολος Παύλος ονομάζουν "Υιό της απωλείας". Η Δύση όμως έχει τις...δικές της απόψεις επί του προκειμένου. Απόψεις όχι απλά αιρετικές, αλλά και εντελώς εκτός τόπου και ...θέματος!Ο Αντίχριστος είχε αποκτήσει κινηματογραφικό πρόσωπο πολύ πριν τον επικαλεστούν οι σημερινοί ένοικοι της αμερικανικής εξουσίας. Τον είχαμε δει να κοιμάται σε κούνια, να χαμογελά ανάμεσα σε πολιτικούς, να μεγαλώνει σε στρατιωτικές σχολές, να διοικεί επιχειρηματικούς κολοσσούς και να εμφανίζεται ως ...ευεργέτης(!) μιας ανθρωπότητας που διψά για ασφάλεια.
Η μεγάλη χολιγουντιανή οθόνη του είχε εξασφαλίσει οικογένεια, περιουσία, κοινωνική αναγνώριση και ...ασφαλώς πρόσβαση στα κέντρα αποφάσεων. Είχε επίσης εξοικειώσει τον θεατή με την ιδέα ότι η τελική αναμέτρηση του καλού με το κακό θα έμοιαζε με υπερπαραγωγή καταστροφής.
Αυτή η κινηματογραφική διαδρομή φωτίζει τη δημόσια συζήτηση που προκάλεσε ο Αμερικανός αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς σε συνέντευξή του στον Μπράις Κρόφορντ, η οποία δημοσιεύθηκε την 1η Σεπτεμβρίου 2026, λέγοντας ότι «ορισμένα πράγματα στον κόσμο δεν θα τον άφηναν έκπληκτο αν ο Αντίχριστος κυκλοφορούσε ήδη ανάμεσά μας»! Πρόσθεσε δε ότι προσπαθεί να μην επικεντρώνεται υπερβολικά σε αυτή τη σκέψη.
Η φράση βέβαια ήταν προσωπική εικασία, όχι ανακοίνωση κάποιας αναγνώρισης, άσχετα αν πολλοί εξ ημών την πήραν στα...σοβαρά. Ωστόσο, το λεξιλόγιο ήταν ήδη οικείο. Το είχε διδάξει επί δεκαετίες η λαϊκή κουλτούρα.
Το ενδιαφέρον, επομένως, αρχίζει πριν από τον Βανς και εκτείνεται πολύ πιο πέρα από αυτόν. Τι συμβαινει λοιπόν με την...πατριωτική Δύση; Πώς διαμορφώθηκε αυτή η εικόνα για τον «Υιό της Απωλείας»; Ποια θεολογία κρύβεται πίσω από τον τρόμο; Πόσο από εκείνο που ο σύγχρονος θεατής θεωρεί «Αποκάλυψη», προέρχεται πράγματι από τον Ιωάννη και πόσο από έναν σεναριογράφο, μια εμπορική απαίτηση ή μια συγκεκριμένη εσχατολογική σχολή;
Το Χόλυγουντ δεν αρκέστηκε να εικονογραφήσει τον φόβο. Του έδωσε αφηγηματική τάξη. Έφτιαξε ιστορίες που μπορούν να ανακαλούνται όταν ο άνθρωπος ακούει για παγκόσμια διακυβέρνηση, ηλεκτρονικό έλεγχο, πολεμική σύγκρουση ή κοινωνική κατάρρευση. Οι «ψαγμένοι» όμως γνωρίζουν, τόσο το ότι το Χόλιγουντ διοικειται από Ασκεναζί Εβραίους, όσο και τον ρόλο που έπαιζε και εξακολουθεί να παίζει η «γιορτή των Όσκαρ» με βάση τις νέες ατζέντες των Νεοταξιτών. Εξ' άλλου, τόσο ο Μελ Γκίμπσον, όσο και ο Τζίμ Κάρεϊ έχουν δηλωσει κατά καιρούς στο ποιοί πλέον μονοπωλούν το Χόλιγουντ, φωτογραφίζοντας την Ντίσνεϊ και τον Στήβεν Σπήλμπεργκ. Στη προκειμένη περίπτωση όμως, η δύναμη της εικόνας γίνεται ερμηνευτικό φίλτρο της πραγματικότητας. Και το φίλτρο αυτό αξίζει να εξεταστεί με αυστηρότητα.
Πάμε λοιπόν να γνωρίσουμε...τον δυτικής κατασκευής «Αντίχριστο», γιατί και πώς διαμορφώθηκε αυτός μέσα από την ποπ αμερικάνικη κουλτούρα και πώς αμερικανοί και ευρωπαίοι, βλέπουν το Κακό όχι σαν ενσάρκωση της αμαρτίας, αλλά ως ...φόβητρο μπαμπούλα που τον φέρνουν σε συζητήσεις που τουλάχιστον, προκαλούν μειδίαμα.
Η θεολογία που μαθαίνεται στο σκοτάδι της αίθουσας
Ο δυτικός θεατής (και σε αυτούς συγκαταλέγεται και ο ευρωπαικός νεοελληνισμός) μπορεί να μην έχει ανοίξει ποτέ την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη και παρ’ όλα αυτά να είναι βέβαιος ότι γνωρίζει το περιεχόμενό της. Θυμάται το 666 στο κεφάλι ενός παιδιού («Η Προφητεία»), τον δαίμονα που αλλοιώνει μια ανθρώπινη φωνή («Ο Εξορκιστής»), τον παγκόσμιο ηγέτη που εξαπατά τους λαούς και την τελευταία μάχη που καταπίνει τον πλανήτη («Ο Κώδικας της Βίβλου») και άλλα τέτοια καταστροφολογικά. Οι εικόνες λοιπόν συνδέονται μεταξύ τους και δημιουργούν μια άτυπη κατήχηση, χωρίς συνοχή πηγών βεβαίως και χωρίς σαφή διάκριση ανάμεσα σε βιβλικό κείμενο και καλλιτεχνική επινόηση.
Δεν έχουν όμως όλες οι ταινίες την ίδια αφετηρία.
Το «Μωρό της Ρόσμαρυ» του Ρομάν Πολάνσκι, αναπτύσσει τον τρόμο της συνωμοσίας γύρω από μια εγκυμοσύνη. Ο «Εξορκιστής» του Γουίλιαμ Φρίντκιν, θέτει στο επίκεντρο τη δαιμονική κατοχή και τη δοκιμασία της πίστεως. Η «Προφητεία» του Ρίτσαρντ Ντόνερ και οι δύο βασικές συνέχειές της, ακολουθούν την άνοδο του Αντιχρίστου. Ο «Κώδικας της Βίβλου» συνδέει ευθέως την εσχατολογική αφήγηση με υπερεθνική πολιτική κυριαρχία και τέλος, ο «Αρμαγεδδών» μεταφέρει έναν βιβλικό όρο σε μια περιπέτεια κοσμικής καταστροφής.
Αυτή η διαφορά είναι ουσιώδης για μια ορθόδοξη κριτική. Οι ταινίες δεν αποτελούν όλες ...κατηχητικά εγχειρίδια(!), ούτε βεβαίως εκπροσωπούν κάθε ρωμαιοκαθολικό, προτεστάντη ή αγγλικανό που τυγχάνει να είναι πιο...ψαγμένος. Μαρτυρούν όμως τρόπους με τους οποίους ο δυτικός πολιτισμός χρησιμοποιεί και ανασχηματίζει τη χριστιανική παράδοση. Η κριτική γίνεται αποτελεσματικότερη, όταν δείχνει συγκεκριμένα τι αλλοιώνεται. Η αόριστη καταγγελία, απλά χαρίζει στον αντίλογο εύκολη διέξοδο ενώ η ακριβής αντιπαραβολή, κάνει το εντελώς αντίθετο. Τον υποχρεώνει να απαντήσει.
Το «Μωρό της Ρόσμαρυ» και η ...εξαγορά της ανθρώπινης συνείδησης
Ο ασκεναζίτικης καταγωγής εβραίος συγγραφέας και λογοτέχνης Ίρα Λέβιν, χτύπησε...φλέβα χρυσού όταν έγραψε το βιβλίο «Το Μωρό της Ρόσμαρυ» το 1967. Μέχρι τότε, στο χώρο του χολιγουντιανού τρόμου κυριαρχούσε απόλυτα ο Κόμης Δράκουλας, που σχεδιάσε χαρακτηριολογικά ο βρετανός συγγραφέας του 19ου αιώνα Μπράμ Στόουκερ, αλλά οι ιστορίες που γυριζόταν με τον ηθοποιό Κρίστοφερ Λι δεν είχαν καμμιά σχέση με το βιβλιο του Στόουκερ.
Ο Πολωνός σκηνοθέτης όμως Ρόμαν Πολάνσκι, αυθεντία στα θρίλερ, διαβάζοντας το βιβλίο του Λέβιν, άρπαξε την ευκαιρία απ' τα μαλλιά, θεωρώντας - και δικαίως - πως ένα τέτοιο μυθιστόρημα θα ανέβαζε την ταλαντευόμενη Paramount και πάλι στα...ύψη! Μέσα σε μια νύχτα, ο Κόμης Δράκουλας «αποκαθηλώθηκε» και τον διαθέχτηκε το...σατανικό μωρό της Ρόσμαρυ, παρουσιάζοντας για πρώτη φορα τον Αντίχριστο στη μεγάλη οθόνη.
Η Ρόσμαρυ και ο σύζυγός της Γκάι εγκαθίστανται σε ένα διαμέρισμα της Νέας Υόρκης. Το περιβάλλον δείχνει αστικό, προστατευμένο, σχεδόν αξιοζήλευτο. Ένα ζευγάρι ηλικιωμένων γειτόνων, εμφανίζονται πρόθυμοι να βοηθήσουν. Ένας καταξιωμένος γιατρός αναλαμβάνει την εγκυμοσύνη. Ο σύζυγος βλέπει την επαγγελματική του πορεία να βελτιώνεται. Πίσω από αυτή την επιφάνεια, η Ρόσμαρυ απομονώνεται και χειραγωγείται.
Η αποκάλυψη όμως που έρχεται είναι φρικτή: Η εγκυμοσύνη της Ρόσμαρυ προέκυψε από σατανικό τελετουργικό, ο σύζυγος έχει συμπράξει στην προδοσία και το παιδί αναγνωρίζεται από την αποκρυφιστική κοινότητα ως ο γιος του Σατανά, ο Αντίχριστος! Η μητέρα, που πληροφορήθηκε ψευδώς ότι το βρέφος πέθανε, το βρίσκει ζωντανό και, παρά τον τρόμο της, καταλήγει να πλησιάζει την κούνια του. Η μητρική σχέση παραμένει ενεργή μέσα σε μια πραγματικότητα που έχει συντρίψει κάθε ασφάλεια.
Η καρυγαλέα θεολογική επινόηση η οποία βρίσκεται απέναντι εντελώς από τις Γραφές, βρίσκεται στο μοτίβο της σατανικής πατρότητας, που με αυτό το μοτίβο λειτουργεί ως σκοτεινή αντιστροφή της Γεννήσεως. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ωστόσο, αποκλείει ρητά μια ενανθρώπηση του διαβόλου, αντίστοιχη προς την Ενανθρώπηση του Χριστού. Σημειωτέον, η Ρόσμαρυ κατά τη μυθοπλασία, είναι...παρθένα που την πρώτη νύχτα του γάμου της, χωρίς να το ξέρει, διακορευτηκε από τον ίδιο τον Σατανά και τον σπορο του. Στο κεφάλαιο όμως περί Αντιχρίστου, ο Δαμασκηνός περιγράφει άνθρωπο που δέχεται τη σατανική ενέργεια. Η διάκριση αυτή διασώζει τη μοναδικότητα της Ενανθρωπήσεως και εμποδίζει την κατασκευή μιας συμμετρίας Θεού και διαβόλου. Ο διάβολος παραμένει κτιστό και πεπτωκός ον και εκ των πραγμάτων, δεν μπορεί να γίνεται ισότιμος αντίπαλος του ίδιου του Δημιουργού του.
Ο Εξορκιστής και το δράμα του πατέρα Καρρά
Ο «Εξορκιστής» του 1973, από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Γουίλιαμ Πίτερ Μπλέιντι, παρουσιάζει τη δωδεκάχρονη Ρίγκαν να υποφέρει από δαιμονική κατοχή. Η μητέρα της αναζητεί βοήθεια και, όταν οι ιατρικές έρευνες δεν δίνουν λύση, προσφεύγει στον πατέρα Ντάμιεν Καρρά, Ιησουίτη και ψυχίατρο. Τον εξορκισμό αναλαμβάνει μαζί του ο έμπειρος πατήρ Μέριν. Η μάχη εξελίσσεται μέσα σε ένα δωμάτιο, αλλά αφορά την πίστη, την ενοχή και την αγάπη.
Ο Καρράς είναι ελληνικής καταγωγής. Ο Τίτος Βανδής υποδύεται τον θείο του και η Βασιλική Μαλλιαρού τη μητέρα του, κάνοντας ορατό και ακουστό το οικογενειακό περιβάλλον του χαρακτήρα. Η οδύνη για τη μητέρα του και η κρίση της πίστεώς του τον καθιστούν ευάλωτο στη δαιμονική προσβολή. Η ελληνικότητα έχει πραγματική δραματουργική παρουσία. Και προέρχεται από προηγούμενη εγκατάλειψη της Ορθοδοξίας.
Μετά τον θάνατο του Μέριν, ο Καρράς προκαλεί τον δαίμονα να εισέλθει στον ίδιο. Ακολουθεί η πτώση του από το παράθυρο στις εξωτερικές σκάλες και η απελευθέρωση της Ρίγκαν. Ο ίδιος ο Μπλέιντι εξήγησε το 1974 ότι το κέντρο του έργου του ήταν η αγαθότητα: ένας Ιησουίτης, πρώην Ορθόδοξος, δίνει τη ζωή του για έναν ξένο άνθρωπο. Αυτή η δήλωση καθορίζει τη συγγραφική πρόθεση, χωρίς να απαγορεύει διαφορετική θεολογική αξιολόγηση της σκηνής.
Ούτως ή άλλως, στην ταινία βλέπουμε κατάματα την αδυναμία του Παπισμού να νικήσει το Κακό. Κι αυτό έχει τη δική του σημασία, μιας και το "Σύμβολο της Πίστεως" με το οποίο ξεκινά ο πάτερ Μέρριν τον εξορκισμό, συνοδευεται και με το filioque, άρα αιρετικό και βλάσφημο και κατ' επέκταση, αδυνατο στο νικήσει τον δαίμονα.
Ο «Εξορκιστής»βεβαίως δεν είναι η ιστορία της βασιλείας του Αντιχρίστου. Είναι, όμως, απαραίτητος για να κατανοήσουμε την κινηματογραφική γλώσσα μέσα στην οποία αυτή η βασιλεία θα αποκτήσει αργότερα πειστικότητα. Το αόρατο παρουσιάζεται ως αισθητηριακό σοκ. Ο θεατής καλείται να αναγνωρίσει το κακό κυρίως από την παραμόρφωση του σώματος και την ανατροπή της φυσικής τάξης. Έτσι διαμορφώνεται ένας κίνδυνος που αφορά και τη δική μας πρόσληψη: Να θεωρούμε ότι η πλάνη χρειάζεται πάντοτε τρομακτική εμφάνιση, ενώ μπορεί να εισέρχεται με ήρεμη φωνή και απολύτως ευπρεπή δικαιολογία.
Η «Προφητεία» και το παιδί-Αντίχριστος, μέσα στην εξουσία
Με την «Προφητεία» του 1976, η αφήγηση μεταφέρεται στο εσωτερικό της πολιτικής ισχύος. Ουσιαστικά πρόκειται για μια πρώτη απόπειρα ερμηνείας της Αποκάλυψης και ο σεναριογράφος της ταινίας Ντείβιντ Σέλτσερ, καλείται να...σκεπάσει τον «Εξορκιστή» της Warner Bros με μια άλλη ταινία, πολύ πιο τρομακτική και βγαλμένη μέσα από την «Αποκάλυψη», βάζοντας στο παιχνίδι του ποπ τρόμου και την 20th Century Fox.
Ο Σελτσερ όμως δεν τα πάει καθόλου άσχημα, διότι χωρίς να το θέλει επί της ουσίας, ανακατεύει μέσα στον μύθο του το ίδιο το Βατικανό! Κι αυτό είναι το δυνατό σημείο της ταινίας. Ο Ρόμπερτ Θορν, Αμερικανός διπλωμάτης, δέχεται στη Ρώμη να αντικαταστήσει κρυφά το παιδί που του παρουσιάζεται ως νεκρό με ένα άλλο βρέφος, το οποίο του το παραδίδουν ιερείς μιας και το νοσοκομείο ανήκε στην Εκκλησία. Ο Ντάμιεν μεγαλώνει ως γιος του και η οικογένεια εγκαθίσταται στη Βρετανία, όπου ο Θορν αναλαμβάνει πρεσβευτικά καθήκοντα. Οι θάνατοι που ακολουθούν οδηγούν στην αποκάλυψη ότι το παιδί προστατεύεται από σατανικούς υπηρέτες.
Η έρευνα του Θορν αποκαλύπτει τη φρικτή αντικατάσταση και την πραγματική τύχη του δικού του παιδιού. Ο Ντάμιεν φέρει το σημάδι των τριών εξαριών. Η απόπειρα του θετού πατέρα να τον θανατώσει αποτυγχάνει, ενώ η τελευταία εικόνα τον τοποθετεί δίπλα στο προεδρικό ζεύγος των Ηνωμένων Πολιτειών. Το παιδί παραμένει μέσα στην προστατευτική αγκαλιά της εξουσίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται συνειρμικά.
Η λεπτομέρεια της αντικατάστασης στην οποία ανακατεύεται η ίδια η Παπικη Εκκλησία, είναι καθοριστική. Ο Αντίχριστος δεν χρειάζεται να κληρονομήσει βιολογικά ένα πολιτικό όνομα· του αρκεί να εισαχθεί σε αυτό. Οι θεσμοί αναγνωρίζουν τον τίτλο, το οικογενειακό κύρος και τη δημόσια εικόνα. Η απάτη αξιοποιεί αυτή την εμπιστοσύνη. Ο θεατής, εκτός από τον τρομο που εισπράττει, βλέπει ταυτόχρονα ένα σύστημα που παρέχει κάλυψη στο κακό, ακριβώς επειδή δεν μπορεί να διανοηθεί ότι το κακό έχει ήδη εισέλθει στο δικό του σαλόνι.
Η τεράστια επιτυχία της «Προφητείας» έδωσε τόσο στον Ρίτσαρντ Ντόνερ, όσο και στην ίδια τη Fox αποφασιστική κινηματογραφική ώθηση και στον Aντίχριστο «Ντάμιεν» μια θέση στη συλλογική μνήμη που ξεπέρασε τα όρια μιας ιστορίας τρόμου.
Το χξϛ και η αριθμητική του φόβου
Η συζήτηση για το 666 απαιτεί επιστροφή στο κείμενο. Το χωρίο βρίσκεται στην Αποκάλυψη κεφ. 13:18. Η ελληνική αριθμητική γραφή χξϛ΄ αποδίδει το εξακόσια εξήντα έξι: χ΄ είναι το εξακόσια, ξ΄ το εξήντα και ϛ΄ το έξι. Η αριθμητική αυτή αντιστοιχία δεν αποτελεί δυτική αυθαιρεσία. Απλά η ερμηνευτική διαφωνία, αρχίζει όταν εξετάζουμε τι δηλώνει ο αριθμός και πώς συνδέεται με το πρόσωπο και την εξουσία του Θηρίου.
Υπάρχει και μια συχνά παραγνωρισμένη φιλολογική διάκριση. Η ίδια η λέξη «Αντίχριστος» εμφανίζεται στην Α΄ και στη Β΄ Επιστολή του Ιωάννη, όχι στην Αποκάλυψη. Η σύνδεσή της με το Θηρίο και με τον «Υιό της ανομίας» της Β΄ Προς Θεσσαλονικείς επιστολή, προκύπτει μέσα από τη συνεξέταση των χωρίων. Στις επιστολές γίνεται λόγος και για ήδη παρόντες αντιχρίστους. Η πλάνη, επομένως, δεν περιορίζεται σε μια μελλοντική βιογραφία που θα μπορούσαμε να παρακολουθήσουμε όπως τη ζωή του Ντάμιεν.
Στην «Προφητεία», ο αριθμός μετατρέπεται σε σωματικό αναγνωριστικό, σε εκ γενετής σημάδι κρυμμένο κάτω από τα μαλλιά. Στο βιβλικό κεφάλαιο, όμως, ο αριθμός βρίσκεται μέσα σε ένα ευρύτερο πλέγμα λατρείας, εξουσίας και αποκλεισμού από την οικονομική ζωή. Υπάρχουν δύο θηρία. Το δεύτερο θηρίο επιβάλλει τη λατρεία του πρώτου και τη σήμανση που συνδέεται με τη δυνατότητα αγοράς και πώλησης.
Το ζήτημα δεν εξαντλείται στην αναζήτηση ενός παράξενου σημαδιού πάνω σε κάποιο σώμα.
Εδώ βρίσκεται η πολιτική αιχμή που ο σύγχρονος άνθρωπος οφείλει να προσέξει και είναι ακριβώς η εξάρτηση της επιβίωσης από την υποταγή. Ό,τι δηλαδή συμβαίνει σήμερα με την Παγκοσμιοποίηση και την νεοταξική λαίλαπα που προσπαθεί να την επιβάλλει, μέσω του ψηφιακού κόσμου και της αναγκαστικής παραλαβής της ταυτότητας του Παγκόσμιου Πολίτη, μέσα στην οποία κρύβεται το χάραγμα-όνομα του θηρίου.
Είναι στην ουσία μια εξουσία, που μπορεί να στερήσει την πρόσβαση στην εργασία, στην τροφή ή στη συναλλαγή αποκτά μέσα εξαναγκασμού πολύ βαθύτερα από την απλή απαγόρευση μιας γνώμης. Η αποκαλυπτική αυτή εικόνα προτρέπει σε θεολογικό στοχασμό εκ των πραγμάτων, επάνω σε αυτό το ενδεχόμενο. Δεν μας απαλλάσσει από την υποχρέωση να αποδεικνύουμε ποιοι συγκεκριμένοι μηχανισμοί λειτουργούν σε κάθε πραγματική περίπτωση.
Όποιος όμως μετατρέπει το 666 σε ...πανταχού παρόντα αριθμητικό γρίφο μπορεί να χάσει ακριβώς αυτό το περιεχόμενο. Να αναζητεί σύμβολα σε τυχαίες συμπτώσεις και να μην εξετάζει την πραγματική απαίτηση της εξουσίας για υπακοή. Η πνευματική εγρήγορση απαιτεί καθαρό νου. η αδιάκριτη καχυποψία μπορεί να τον εξαντλήσει.
Η ΕΟΚ, η ΕΕ και η επιστροφή της αυτοκρατορικής ιδέας
Η ίδια η ταινία «Η Προφητεία» συνδέει την αναβίωση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με την Ευρωπαϊκή Κοινή Αγορά. Η αναφορά καταγράφεται ήδη στην κριτική του Ρότζερ Ίμπερτ το 1976. Στη μεταγενέστερη κινηματογραφική επανεκδοχή της «Προφητείας» του 2006, η Κοινή Αγορά αντικαθίσταται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται για αποκαλυπτικό σχήμα που προσαρμόζει το πολιτικό του λεξιλόγιο στις δεκαετίες που περνούν.
Η ιστορική ανάγνωση οφείλει εδώ να είναι προσεκτική. Η αρχαία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η Ρωμανία με κέντρο την Κωνσταντινούπολη και η δυτική Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν είναι εναλλάξιμες ονομασίες. Η τελευταία υπήρξε διαφορετικό πολιτικό μόρφωμα, με δικές του αξιώσεις ρωμαϊκής νομιμότητας και με σύνθετη κατανομή εξουσιών.
Εκεί ακριβώς τοποθετείται και η "προφητική" τοποθέτηση του Ντέιβιντ Σέλτσερ. Με τη σκέψη του ότι η δική του εκδοχή για τον Αντίχριστο, απαιτεί τη δημιουργία μιας γερής πολιτικο-οικονομικής βάσης, όπου θα έπρεπε να πατήσει ο Αντίχριστος για να κυβερνήσει την οικουμένη, έφερε - χωρίς ίσως να το φιλοσοφήσει θεολογικά - την ίδια την ΕΟΚ/ΕΕ ως το απόλυτο εργαλείο που πάνω του θα πατήσει ο Υιός της Απωλείας. Και το παράδοξο είναι ότι...δεν έπεσε καθόλου εξω. Ούτε στο ζήτημα της ΕΟΚ/ΕΕ, όσο και κυρίως στην ευθεία ανάμειξη στο ζήτημα του ερχομού του Αντιχρίστου του ίδιου του Βατικανού!
Μπορούμε πάντως να θέσουμε το ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα: Ποιά θέση απομένει στους λαούς όταν η διακυβέρνησή τους μεταφέρεται σε επίπεδα που δυσκολεύονται να ελέγξουν; Πότε η συνεργασία μετατρέπεται σε εξάρτηση; Πότε η ενότητα γίνεται απαίτηση ομοιομορφίας; Αυτά είναι ερωτήματα για λογοδοσία και ελευθερία, τα οποία στέκονται και χωρίς προφητική ταύτιση.
Η κινηματογραφική σύνδεση της Ευρώπης με τον Αντίχριστο αποτελεί τεκμήριο μιας συγκεκριμένης πολιτικοθρησκευτικής φαντασίας, η οποία έπαψε πλεον, μετά από 30 χρόνια απο την προβολή της ταινίας, να είναι...φαντασία αλλά απτή πραγματικότητα. Και ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, ο Ντέιβιντ Σέλτσερ τροποποιεί το αρχικό του σενάριο και πείθει τη Fox να κάνει το ριμέικ της ταινίας το 2006. Η ταινία βέβαια δεν είχε την ανάλογη επιτυχία της πρώτης, αλλά έφερε στο προσκήνιο νέες σκέψεις στο κοινό για το πού θα μπορούσε να βαδίσει η ανθρωπότητα στα επόμενα χρόνια.
Από τη στρατιωτική σχολή στην πολυεθνική κυριαρχία
Στο «Damien – Προφητεία II» του 1978, ο Ντάμιεν μεγαλώνει στο περιβάλλον του θείου του, μεγαλοεπιχειρηματία Ρίτσαρντ Θορν με τεραστια περιουσία, και φοιτά σε στρατιωτική ακαδημία. Ανακαλύπτει την ταυτότητά του και αρχικά αντιδρά με αγωνία. Γύρω του λειτουργούν πρόσωπα που γνωρίζουν και υπηρετούν τον προορισμό του. Όσοι πλησιάζουν την αλήθεια απομακρύνονται με βίαιο τρόπο. Η ενηλικίωσή του παρουσιάζεται ως προσαρμογή στην αποστολή που του έχει επιφυλαχθεί. [11]
Εδω η μυθοπλασία προχωρεί ακόμη περισσότερο, ενώνοντας έτσι την πειθαρχία, την οικονομική δύναμη και τη συγκάλυψη. Η εξουσία χρειάζεται ανθρώπους που θα εκτελέσουν, θα προστατεύσουν και θα δικαιολογήσουν. Ο Ντάμιεν μπορεί να είναι το υπερφυσικό κέντρο της ιστορίας, αλλά η άνοδός του περνά από αναγνωρίσιμες ανθρώπινες συμπεριφορές. Η φιλοδοξία, η σιωπή και η εξάρτηση δημιουργούν το περιβάλλον όπου η αλήθεια για την ταυτότητα του νεαρού Αντιχρίστου αντιμετωπίζεται ως κίνδυνος για τον οργανισμό. Στα συν της ταινίας, κατοχυρώνεται η νέα προφητική ματιά του Σέλτσερ (δεν έγραψε εκείνος το σενάριο αλλά ήταν σύμβουλος στη παραγωγή) βάζοντας την πολυεθνική «Thorn» να...αγοράζει εκτάσεις σε όλο τον κόσμο παράγοντας μεταλλαγμένα προιόντα και για να ελέγξει την τροφή σε όλον τον πλανήτη. Αυτό ακριβώς που κάνουν σήμερα πέντε πολυεθνικές: Η Νεστλέ, η Coca Cola, η Microsoft, η Monsanto και η Kellanova.
Στην «Τελική Αναμέτρηση» του 1981, ο ενήλικος πλέον Ντάμιεν διοικεί τον διεθνή επιχειρηματικό όμιλο «Thorn» και αναλαμβάνει ταυτόχρονα και καθήκοντα...πρέσβυ σε ηλικία μόλις...33 ετών! Η ταινία όμως δυστυχως, δεν έχει τη φρεσκάδα αλλά και την «προφητικότητα» που είχαν οι προηγούμενες δύο. Ο Αντίχριστος εδώ, δεν έχει στα χέρια του παρά μια ομάδα οπαδών, τους «Απόστολους της Σκοπιάς» όπως τους ονομάζει, δεν είναι καν σημαίνων πολιτικό πρόσωπο παγκόσμιας ακτινοβολίας, είναι ευάλωτος και εκτός από τις υπερφυσικές του δυναμεις, δεν έχει τίποτε περισσότερο. Η αντίσταση εναντίον του περιορίζεται σε ανθρώπους - μοναχούς που γνωρίζουν τη φύση του και προσπαθούν να τον σταματήσουν.
Η ταινία απλά περιορίζεται στο ότι ο Αντίχριστος, πριν κληθεί να κυβερνήσει τον κόσμο, πέφτει πάνω στην... Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου, η οποία συνδέεται με ...νέα γέννηση του Χριστού(!), την οποία ο Ντάμιεν επιχειρεί να εμποδίσει διατάζοντας τη θανάτωση των αγοριών που γεννήθηκαν συγκεκριμένη ημέρα. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η αδυναμία της ταινίας. Τόσο η εντελώς φανταστική και ακατήχητη εκδοχή της Δευτέρας Παρουσίας με ...επαναγέννηση του Χριστού, όσο και η έλλειψη πειστικής πολιτικής δυνάμεως του Αντιχρίστου, κατέταξαν την τρίτη συνέχεια της «Προφητείας» σε χαμηλά επίπεδα. Ο κόσμος βέβαια εισέπραξε με αυτόν τον τρόπο εντελώς λαθεμένες εικόνες για τον Αντίχριστο κατατάσσοντας τον σε πρόσωπο μυθικό και ότι η έλευση του έγκυται στην θεολογική φαντασία και μόνο. Και το βιβλίο της "Αποκάλυψης", ότι είναι μια φανταστική καταστροφολογία.
Για τους δυτικούς πλέον, η χριστιανική προσδοκία της επιστροφής του Κυρίου μετατρέπεται σε επανάληψη της ιστορίας του Ηρώδη. Η εκ νέου βρεφική γέννηση, η ευαλωτότητα του παιδιού και η αναζήτησή του δεν αποδίδουν το περιεχόμενο της ομολογίας ότι ο Χριστός θα επανέλθει εν δόξη. Αυτό το σημείο επιτρέπει σαφή θεολογική κριτική της ταινίας αλλά...ποιός θα την κάνει, εφ' όσον η έλλειψη κατήχησης αλλά και η ίδια η κατήχηση που πηγάζει από τον Παπισμό, βρίσκονται σε λάθος δρόμο.
Ο «Κώδικας της Βίβλου» και ο ...ψευδοευεργέτης που απαιτεί τον κόσμο ως αντίκρυσμα
Στον «Κώδικα της Βίβλου» του 1999, ο Αντίχριστος ονομάζεται Στόουν Αλεξάντερ. Είναι μεγιστάνας των ΜΜΕ και επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με εικόνα ανθρωπιστή και αποτελεσματικού ηγέτη. Ένα πρόγραμμα αποκωδικοποίησης υποτιθέμενων κρυμμένων βιβλικών προφητειών γίνεται εργαλείο της επιδίωξής του για παγκόσμια κυριαρχία. Η επιτυχία του στηρίζεται και στην κατασκευή κρίσεων που κατόπιν αξιοποιεί πολιτικά.
Η ταινία είναι - παραδόξως - αμερικανική σε ανεξάρτητα στούντιο και συνδέεται άμεσα με το τηλε-ευαγγελικό δίκτυο TBN. Επομένως, εδώ έχουμε σαφέστερη σχέση παραγωγής και συγκεκριμένου θρησκευτικού περιβάλλοντος. Η εσχατολογική αφήγηση δεν λειτουργεί μόνο ως δεξαμενή εντυπωσιακών συμβόλων. Γίνεται όχημα παρουσίασης ενός προχιλιαστικού σχήματος για τα έσχατα, μέσα σε πλοκή πολιτικού θρίλερ που εκτος των άλλων, παρουσιάζει και τους δύο προφητες, τον Ηλία και τον Ενώχ, που δεν εχουν βιώσει ακόμη θάνατο και πως ο Θεός τους έχει για να μαρτυρήσουν και να ξεσκεπάσουν τον Αντίχριστο. Βεβαίως, φαίνεται με γυμνό οφθαλμό η έλλειψη ενός μεγάλου στούντιο που θα υποστήριζε τη ταινία, μέσα από τις ατέλειες της, τη σκηνοθετική ευφυΐα που λείπει για τέτοιες ταινίες και ασφαλώς οι παιδαριώδεις ατάκες. Η ιδέα όμως είναι αρκετά καλή, αλλά το μέτριο σενάριο και η κακή απόδοση του, είναι εμφανέστατη. Ωστόσο βλέπεται ευχάριστα, παρά τον ερασιτεχνισμό της. Η εκπληκτική ερμηνεία του Μάικλ Γιόρκ αλλά και του Μάικλ Άιρονσάιντ διασώζουν το έργο και το πάνε και πιο πέρα.
Στο «Megiddo: The Omega Code 2» του 2001, που αποτελεί εν μέρει προϊστορία και εναλλακτική αφήγηση, βλέπουμε τις πραγματικές εικόνες που θέλει να μας δώσει η εκκλησιαστική παράδοση για τον Αντίχριστο. Εδώ ο Στόουν χρησιμοποιεί την ηγεσία της ΕΕ για να ιδρύσει παγκόσμια ένωση και μάλιστα έχει χωρίσει ο ίδιος τις ζώνες επιρροής τεμαχιζοντας τον πλανήτη. Ο αδελφός του Ντέιβιντ, ο οποίος φτάνει στην προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών, αντιστέκεται. Η τελική αναμέτρηση οδηγεί τις στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή της Μεγιδδώ, δηλαδη του Αρμαγεδδώνος. Η οικογενειακή αντιπαλότητα συμπλέκεται με μια παγκόσμια σύγκρουση. [14]
Εδώ διακρίνεται καθαρά η κινηματογραφική μορφή του ψευδοσωτήρα. Προσφέρει λύσεις που οι λαοί έχουν ανάγκη και ζητεί ως αντίτιμο την ολοκληρωτική εξουσία. Αυτή είναι και η ανθεκτικότερη πολιτική ιδέα του έργου: ο άνθρωπος μπορεί να παραδώσει την ελευθερία του σε εκείνον που υπόσχεται να τον απαλλάξει από κάθε ανασφάλεια. Η ανάγκη είναι πραγματική, η υπόσχεση ελκυστική, η παράδοση της συνείδησης καταστροφική.
Ο Άγιος Παΐσιος και η προειδοποίηση για την ηλεκτρονική υποταγή
Για να πάμε και στα δικά μας, ο Άγιος Παΐσιος δεν μίλησε ποτέ διεξοδικά και με λεπτομέριες για τον Αντίχριστο. Μίλησε όμως για τα σημεία των καιρών που θα τον φέρουν ως ψευδοπροφήτη ή παγκόσμιο κυβερνήτη και όλο προέτρεπε το ποίμνιο να μην ασχολείται μαζί του, αλλα να ασχολείται με τη πίστη του στον Θεό, γιατί Εκείνος είναι ο νικητής.
Στα «Σημεία των καιρών» λοιπόν, το χειρόγραφο του 1987 που έχει δημοσιευθεί με μεταγραφή από την Ιερά Μητρόπολη Πάφου, ο Παΐσιος συνδέει την ηλεκτρονική κάρτα και το φακέλωμα με την προοπτική παγκόσμιας δικτατορίας και δουλείας στον Αντίχριστο.
Παραπέμπει στο 13ο κεφάλαιο της Αποκάλυψης και στην εξάρτηση της αγοράς και της πώλησης από το χάραγμα. Το συγκεκριμένο κείμενο υπάρχει και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως συγκεκριμένο κείμενο, όχι ως φήμη κι αυτή η «σφήνα» πάει με ακριβεια στους «ορθολογιστές», «θεοσόφους» και «λάτρεις της παγκοσμιοποίησης μεγαλόσχημους αρχιερείς και σύγχρονους Φαρισαίους.
Η προειδοποίηση αυτή του Αγίου μας, δίνει στην ορθόδοξη συζήτηση έναν σοβαρό άξονα:
Τι συμβαίνει όταν η τεχνική δυνατότητα εξυπηρέτησης συγκεντρώνει συγχρόνως τη δυνατότητα αποκλεισμού;
Μια υποδομή μπορεί να διευκολύνει τη ζωή, αλλά η συγκέντρωση δεδομένων και αποφάσεων δημιουργεί ερωτήματα για το ποιος ελέγχει τον ελεγκτή.
Το κείμενο ανήκει στο τεχνολογικό και κοινωνικό περιβάλλον του 1987 και επομενως οι προρρήσεις του για τα συγκεκριμένα σημερινά συστήματα δεν είναι απλά αξιοθαύμαστη. Είναι έργο Θεού, διότι το Αγιο Πνεύμα τον οδήγησε στο να τα δει και να τα επικοινωνήσει στο ποίμνιο. Μ' άλλα λόγια, η πιστή απόδοση της προειδοποίησης και ο έλεγχος της σύγχρονης εφαρμογής της είναι δύο συμπληρωματικές ευθύνες και παράλληλα, αυτές οι ευθύνες μπαίνουν σε εμάς τους ίδιους.
Επομένως, η όποια πολιτική κριτική του ζητήματος, βεβαίως και μπορεί να διατυπωθεί αόπλυτα και χωρίς περιστροφές: Κανένας μηχανισμός δεν δικαιούται να μετατρέπει την πρόσβαση στα αναγκαία της ζωής σε ανταμοιβή ιδεολογικής συμμόρφωσης. Όταν μια εξουσία ζητεί ανεξέλεγκτη πρόσβαση στον άνθρωπο, ο πολίτης έχει δικαίωμα να απαιτεί όρια. Όταν η διοικητική ευκολία προσφέρεται ως απάντηση σε κάθε ένσταση, η συζήτηση για την ελευθερία γίνεται ακόμη πιο αναγκαία.
Οουσιαστικά δηλαδή, τόσο ο Αγιος Παΐσιος, όσο και οι άλλοι μεγάλοι Γέροντες του 20ού αιώνα (ο 21ος δεν έβγαλε κανέναν άγιο, δεν είναι περίεργο; Γιατί άραγε;) μίλησαν ευθαρσώς για τα σημεία των καιρών, τον Αντίχριστο και μάλιστα κάποιοι και πιο συγκεκριμένα, όπως πχ ο Οσιος Σάββας Αχιλλέως, ο οποίος μάλιστα ήταν και ο μοναδικός που είχε μιλήσει με αξιοθαύμαστη ακρίβεια και για τα εμβόλια του θανάτου και για την πανδημία που θα επιβάλλει η αντίχριστη ελίτ και ως εκ τούτου, προειδοποίησε το ποίμνιο του για τον κίνδυνο αυτόν.
Σε γενικές γραμμές, οι Άγιοι Γέροντες μας προειδοποίησαν για τις μέρες που ζούμε κι έτσι, δεν έχουμε καμμιά δικαιολογία όταν λέμε πως...δεν ξέραμε, δεν ακούσαμε.
Ο επίλογος ανήκει στον Χριστό
Συμπερασματικά, μπορουμε να πούμε πως οι Δυτικοί, είτε είναι πιστοί χριστιανοί είτε όχι, δεν έχουν την κατάλληλη κατήχηση ή στη χειρότερη, δεν έχουν ουδεμία κατήχηση. Τόσο το εμετικό και συκοφαντικό βιβλίο «Κώδικας Ντα Βίντσι» και η ταινία που το ακολουθησε, όσο και οι παραπάνω ταινίες που αναφεραμε και που στερούνται πλήρως της πνευματικότητας του ζητήματος, επέδρασαν, λόγω της πενιχρής σχέσης που είχαν με τη θρησκεία, καταλυτικά στις ψυχές τους. Παρουσίασαν όλες έναν... τρομακτικό μεν αλλά ...αδύναμο Αντίχριστο, τόσο ψεύτικο μάλιστα που στο τελος έγινε μια κάλτ φιγούρα στην ποπ αμερικανική κουλτούρα και που κατεληξε στο τέλος να τοποθετηθεί στη σφαίρα της φαντασίας, του θρησκευτικού φανατισμού και του ανορθολογισμού.
Σ' αυτό το σημείο, ευθύνονται κατά πρώτον το Βατικανό και οι ανακούρκουδες «ερμηνείες» που έδωσαν για τον Αντίχριστο. Η σύγχρονη παπική βιβλική ερμηνεία περιλαμβάνει ιστορικές και συμβολικές αναγνώσεις. Στις σημειώσεις της Βίβλου που δημοσιεύει η Σύνοδος των Καθολικών Επισκόπων των ΗΠΑ, το πρώτο Θηρίο συνδέεται... με τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική εξουσία(!), ενώ ως πιθανότερη ερμηνεία του αριθμού 666 προτείνεται ο ...Νέρων!
Όταν λοιπόν το ίδιο το Βατικανό ερμηνεύει κατ' αυτόν τον τρόπο τα εσχατολογικά σημεία, τότε τι μπορεί να περιμένει και ο πιστός;
Για να μη πάμε και στους προτεστάντες, όπόου τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο γελοία. Στην ιστορική λουθηρανική παράδοση, για παράδειγμα, τα Σμαλκαλδικά Άρθρα** ταυτίζουν τον Πάπα με τον Αντίχριστο, συνδέοντας την κατηγορία με τις αξιώσεις του παπικού αξιώματος. Ίσως και να μην έχουν και τόσο άδικο, μιας και η παπική «εκκλησία» δεν είναι απλά και μόνο αιρετική. Είναι και στενός συνεργάτης των σατανιστών Νεοταξιτών και συμβάλουν αποφασιστικά στη δημιουργια μιας παγκόσμιας θρησκείας. Πάντως, εδώ ο Αντίχριστος αναγνωρίζεται μέσα σε έναν ήδη υφιστάμενο εκκλησιαστικό θεσμό. Άρα, η δυτική συζήτηση περί Αντιχρίστου υπήρξε και εσωτερική σύγκρουση γύρω από το ποιος δικαιούται να μιλά και να κυβερνά στο όνομα του Χριστού.
Συμπερασματικά, καταλαβαίνουμε όλοι μας, είτε Ορθόδοξοι είτε άλλου δογματος, ότι η Δύση δεν είναι σε θέση, ούτε να αντισταθεί πνευματικά, αλλά ούτε και να αντιλήφθεί επί της ουσίας ποιός είναι ο Αντίχριστος και πώς πρέπει να τον περιμένουν για να τον αναγνωρίσουν.
Η Αποκάλυψη αρχίζει ως αποκάλυψη του Ιησού Χριστού. Το Θηρίο καταλαμβάνει τρομακτική θέση στην αφήγηση, αλλά δεν αποκτά τον τελευταίο λόγο. Η τελική προσδοκία είναι η κατάργηση του θανάτου και η αποκατάσταση της ζωής. Όταν η ανάγνωσή μας αφήνει τον άνθρωπο μόνο με πανικό, έχουμε απομονώσει τη δοκιμασία από την επαγγελία.
Η Ορθοδοξία ομολογεί ότι διαφυλάσσει την πληρότητα της αποστολικής πίστεως και ορθώς το πράττει. Η ομολογία αυτή αποκτά περιεχόμενο μέσα στην εκκλησιαστική ζωή, στη μετάνοια και στην αγάπη. Δεν μετατρέπει την Εκκλησία σε έναν ακόμη γεωπολιτικό οργανισμό που θα ανταγωνιστεί τον Αντίχριστο με ισοδύναμα μέσα επιβολής.
Η τελική κατάργηση του ανόμου αποδίδεται στον Χριστό, όπως υπενθυμίζει και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Η πίστη καλείται να αντέξει χωρίς να προσκυνήσει.
Αυτό είναι και το όριο κάθε επίγειου ψευδοσωτήρα. Κανένας ηγέτης, συνασπισμός ή αυτοκρατορικό όνειρο δεν μπορεί να απαιτεί τη θέση του Θεού στη συνείδηση. Όποιος ζητεί τέτοια εξουσία, είτε είναι ο Αντίχριστος αυτοπροσώπως είτε ο Ψευδοπροφήτης είτε το...WEF και ο ΟΗΕ, πρέπει να αντιμετωπίζει την αντίσταση του χριστιανού, του πραγματικού και Ορθόδοξου χριστιανού, ακόμη κι αν χρησιμοποιεί οικεία σύμβολα, ακόμη κι αν επικαλείται την πατρίδα, ακόμη κι αν υπόσχεται ότι ενεργεί για τη σωτηρία της ανθρωπότητας.
Το Χόλυγουντ μάς έμαθε να αναζητούμε τον Αντίχριστο σε ένα βλέμμα, σε ένα σημάδι, σε ένα παιδί που χαμογελά παράξενα. Η ορθόδοξη εγρήγορση ζητεί να εξετάζουμε και την προσκύνηση που απαιτείται από εμάς: Ποια αλήθεια μας καλούν να αρνηθούμε, ποιον άνθρωπο να προδώσουμε, ποια ελευθερία να παραδώσουμε για να εξασφαλίσουμε την ησυχία μας πουλώντας μπίρ παρά τη ψυχή και την ελευθερία μας.
Ο άνθρωπος που δεν πουλά τη συνείδησή του, στερεί από την τυραννία - και πιο συγκεκριμένα από τον Αντίχριστο και τη παρέα του, το πιο πολύτιμο λάφυρό της. Μπορεί να δοκιμαστεί, να αποκλειστεί, να διωχθεί. Το έχει πάθει άλλως τε και στο παρελθόν με τους διωγμούς, την οθωμανική σκλαβιά, τη σύγχρονη τζιχαντιστική αγριότητα. Η μαρτυρία του όμως δεν μετριέται με την άνεση που διατήρησε. Μετριέται με την αλήθεια στην οποία έμεινε πιστός.
Και η χριστιανική ελπίδα παραμένει στραμμένη προς Εκείνον που δεν ζητεί ανθρώπους υποδουλωμένους στον φόβο, αλλά ελεύθερους μέσα στην αγάπη Του.
Πύρινος Λόγιος
**Σμαλκαδικά Άρθρα: Τα λεγόμενα «Σμαλκαλδικά Άρθρα» (γερμ.: Schmalkaldische Artikel) αποτελούν το αυστηρότερο και προσωπικότερο ομολογιακό κείμενο του Μαρτίνου Λουθήρου, γραμμένο τον Δεκέμβριο του 1536 στη Βιττεμβέργη και οριστικοποιημένο στις αρχές του 1537, ως θεολογική διαθήκη μπροστά στον θάνατο που ο ίδιος θεωρούσε επικείμενο. Πήραν την ονομασία τους από τη γερμανική πόλη Σμαλκάλντεν (Schmalkalden) της Θουριγγίας. Η αφορμή ήταν πολιτική και εκκλησιαστική συνάμα. Ο πάπας Παύλος Γ΄ είχε συγκαλέσει σύνοδο στη Μάντουα, και ο εκλέκτορας της Σαξονίας Ιωάννης Φρειδερίκος ανέθεσε στον Λούθηρο να συντάξει τα άρθρα εκείνα στα οποία οι ευαγγελικοί θα μπορούσαν να υποχωρήσουν και εκείνα στα οποία θα έμεναν ακλόνητοι, ώστε η Σμαλκαλδική Ένωση —η αμυντική συμμαχία των προτεσταντών ηγεμόνων και πόλεων που είχε συγκροτηθεί το 1531— να παρουσιαστεί ενωμένη ενώπιον της συνόδου ή, αν η σύνοδος αποδεικνυόταν παγίδα, να έχει ήδη ορίσει το όριο πέρα από το οποίο δεν υπήρχε επιστροφή.
pirinoslogios.com


Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου