Από τον Ιανουάριο του 2023, η Ευρωπαϊκή Ένωση άνοιξε επίσημα την πόρτα για την εμπορική χρήση εντόμων σε τρόφιμα. Και ενώ πολλοί Έλληνες νόμιζαν ότι αυτό το σενάριο ανήκει στη sci-fi λογοτεχνία, η αλήθεια είναι πως τα έντομα έχουν ήδη αρχίσει να εμφανίζονται σε προϊόντα που πιθανότατα υπάρχουν στα ράφια του σούπερ μάρκετ που ψωνίζετε.
Ποια τρόφιμα περιέχουν ή θα περιέχουν έντομα;
Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) έχει εγκρίνει μέχρι στιγμής τέσσερα είδη εντόμων για ανθρώπινη κατανάλωση: γρύλους σε σκόνη, κάμπιες γκουρμέ αποξηραμένες ή σε σκόνη (γνωστές ως mealworms), ακρίδες κατεψυγμένες ή αποξηραμένες, και κρίκετ ολικής άλεσης. Αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ψωμί, μπισκότα, κράκερς και αρτοσκευάσματα, σε μπάρες δημητριακών και πρωτεΐνης, σε ζυμαρικά και προϊόντα ζύμης, σε σάλτσες και σούπες, σε υποκατάστατα κρέατος για vegan και vegetarian, σε σνακ τύπου chips, ακόμα και σε σοκολάτες και γλυκά. Ουσιαστικά μιλάμε για μια τεράστια γκάμα προϊόντων που καταναλώνουμε καθημερινά.
Πώς θα τα ξεχωρίζουν οι καταναλωτές;
Εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον. Σύμφωνα με τον κανονισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα προϊόντα που περιέχουν έντομα πρέπει να το αναγράφουν στην ετικέτα, αλλά με επιστημονικούς όρους που ο μέσος καταναλωτής δύσκολα καταλαβαίνει. Θα πρέπει να ψάχνετε για αναφορές όπως «Acheta domesticus powder», «Tenebrio molitor larvae», «σκόνη αποξηραμένων γρύλων» ή «πρωτεΐνη εντόμων». Το πρόβλημα είναι ότι οι ετικέτες συχνά έχουν μικρά γράμματα, χρησιμοποιούν λατινικές ονομασίες και τα έντομα αναφέρονται στη μακρά λίστα συστατικών μαζί με δεκάδες άλλα Ε-κωδικούς και χημικά ονόματα. Πόσοι από εμάς διαβάζουμε προσεκτικά κάθε συστατικό πριν αγοράσουμε ένα πακέτο μπισκότα ή μια μπάρα δημητριακών;
Το μεγάλο κενό: Εστιατόρια και fast food
Ας υποθέσουμε όμως ότι γίνεστε ο πιο προσεκτικός καταναλωτής του κόσμου. Διαβάζετε κάθε ετικέτα με προσοχή, ψάχνετε για λατινικούς όρους, αποφεύγετε τα ύποπτα προϊόντα. Τι γίνεται όμως όταν τρώτε έξω; Εδώ ανοίγει μια τεράστια μαύρη τρύπα στον έλεγχο που μπορείτε να ασκήσετε. Τα εστιατόρια, οι ταβέρνες, τα καφέ και οι αλυσίδες fast food δεν υποχρεούνται να σας δείξουν αναλυτική ετικέτα για κάθε πιάτο που σερβίρουν. Το burger που παραγγέλνετε, το ψωμί του σάντουιτς, η σάλτσα που συνοδεύει τα nuggets, τα μπιφτέκια, οι πίτσες, ακόμα και το κουλούρι του πρωινού καφέ – τίποτα από αυτά δεν έρχεται με λίστα συστατικών.
Οι μεγάλες αλυσίδες fast food ήδη χρησιμοποιούν δεκάδες πρόσθετα και επεξεργασμένα υλικά που ο μέσος άνθρωπος δεν γνωρίζει. Πολλά από τα «μπιφτέκια» περιέχουν πρωτεΐνες σόγιας, σιτηρών και άλλων φθηνών πληρωτικών υλικών. Τι θα εμπόδιζε μια αλυσίδα να προσθέσει σκόνη γρύλου ή mealworms στο μείγμα; Κοστίζει λιγότερο από το κρέας, έχει την ευλογία της ΕΕ ως «βιώσιμο», και εσείς δεν θα το καταλάβετε ποτέ.Σκεφτείτε πόσες φορές την εβδομάδα τρώτε έξω. Όλα αυτά θα μπορούσαν να περιέχουν έντομα και εσείς δεν έχετε κανέναν τρόπο να το μάθετε. Δεν μπορείτε να ζητήσετε να δείτε την ετικέτα των πρώτων υλών που χρησιμοποιεί η κουζίνα. Δεν μπορείτε να ρωτήσετε τον σερβιτόρο αν το ψωμί του τοστ έχει «Acheta domesticus powder». Και ακόμα κι αν ρωτήσετε, πιθανότατα ούτε αυτός θα ξέρει. Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα. Μπορεί να είστε προσεκτικοί στο σούπερ μάρκετ, αλλά η βιομηχανία τροφίμων γνωρίζει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι τρώνε έξω τακτικά. Και εκεί δεν έχετε καμία ιδέα τι ακριβώς μπαίνει στο πιάτο σας. Ιδιαίτερα οι μεγάλες αλυσίδες, που εφοδιάζονται από κεντρικούς προμηθευτές και χρησιμοποιούν προ-κατασκευασμένα μείγματα, μπορούν πολύ εύκολα να ενσωματώσουν πρωτεΐνη εντόμων χωρίς κανείς να το πάρει χαμπάρι. Για τους ίδιους είναι κέρδος – φθηνότερη πρώτη ύλη. Για εσάς είναι αγνοία.
Κίνδυνοι για την υγεία
Η EFSA ισχυρίζεται ότι τα έντομα είναι «ασφαλή», αλλά υπάρχουν σημαντικές επιφυλάξεις που σπάνια συζητούνται δημόσια. Και οι ειδικοί από όλο τον κόσμο προειδοποιούν.
Η Sereina de Zardo από το Ελβετικό Κέντρο Αλλεργίας εξηγεί πως τα έντομα που εγκρίθηκαν ως τρόφιμα περιέχουν πρωτεΐνες παρόμοιες με αυτές που βρίσκονται σε μαλάκια και καρκινοειδή, γι’ αυτό μπορεί να προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις όταν καταναλώνονται. Η Henrike Broekman από το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης είναι ακόμα πιο συγκεκριμένη: «Οι πρωτεΐνες στις κάμπιες φαίνεται να έχουν δομή παρόμοια με αυτές στα καβούρια, τις γαρίδες και τις καραβίδες. Οι άνθρωποι με αλλεργία στις γαρίδες πρέπει να ενημερωθούν για αυτόν τον πιθανό κίνδυνο».
Οι αριθμοί είναι ανησυχητικοί. Μια μελέτη από την Ταϊλάνδη που αφορούσε 2.500 συμμετέχοντες έδειξε ότι το 14,7% εμφάνισαν πολλαπλά συμπτώματα αλλεργιών μετά την κατανάλωση εντόμων. Στην Κίνα, από όλες τις αλλεργικές αιτίες αναφυλακτικού σοκ και θανάτων που καταγράφηκαν στη βιβλιογραφία από το 1980 έως το 2007, το 14% αποδόθηκαν στην κατανάλωση ακρίδων και ακρίδων γρασιδιού. Η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων το παραδέχτηκε ανοιχτά στην αξιολόγησή της για τα αποξηραμένα mealworms: «Η κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει πρωτογενή ευαισθητοποίηση και αλλεργικές αντιδράσεις ή να προκαλέσει φαινόμενα διασταυρούμενης αντιδραστικότητας σε άτομα που είναι αλλεργικά σε καρκινοειδή και ακάρεα οικιακής σκόνης».
Και υπάρχει ένα ακόμα μεγάλο ζήτημα που οι περισσότεροι αγνοούν: η χιτίνη. Ο σκληρός εξωσκελετός των εντόμων αποτελείται από χιτίνη, μια ουσία που το ανθρώπινο πεπτικό σύστημα αντιμετωπίζει με δυσκολία. Ενώ ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος μπορεί να παράγει ένζυμα για τη διάσπαση της χιτίνης, άλλοι ειδικοί προειδοποιούν για το αντίθετο. Η Mareike Janiak, επικεφαλής ερευνήτρια σε μελέτη για τα γονίδια της χιτινάσης που δημοσιεύθηκε στο Molecular Biology and Evolution, επισημαίνει πως ενώ η χιτίνη μπορεί να μην είναι πλήρως πεπτική, αυτό δεν την καθιστά απαραίτητα επιβλαβή. Ωστόσο, παραδέχεται ότι η έρευνα δεν είναι ακόμα ολοκληρωμένη.
Το πρόβλημα είναι ότι δεν ξέρουμε τι συμβαίνει με τη μακροχρόνια κατανάλωση. Τα έντομα περιέχουν από 2,7 έως 49,8 mg/kg χιτίνης. Επιπλέον, ερευνητές έχουν επισημάνει ότι η θερμική επεξεργασία και οι τεχνικές πέψης δεν εξαλείφουν την αλλεργιογόνο δράση των πρωτεϊνών των εντόμων. Δηλαδή, ακόμα και το μαγειρεμένο έντομο παραμένει αλλεργιογόνο.
Και δεν τελειώνουν εδώ οι κίνδυνοι. Τα έντομα φιλοξενούν φυσικά μικροοργανισμούς και θεωρούνται γενικά φορείς παθογόνων. Ο κίνδυνος μόλυνσης από τροφιμογενή παθογόνα όπως Salmonella ή Escherichia coli που παράγει τοξίνη Shiga είναι υπαρκτός, ιδιαίτερα στην «ωμή» κατάσταση του εντόμου. Επιπλέον, τα έντομα απορροφούν ουσίες από το περιβάλλον τους – αν η εκτροφή δεν γίνεται με αυστηρά πρότυπα, μπορεί να συγκεντρώνουν καδμίο, μόλυβδο ή άλλες τοξικές ουσίες.
Πότε έρχονται στην Ελλάδα;
Τυπικά, ήδη είναι εδώ. Προϊόντα που περιέχουν έντομα μπορούν να κυκλοφορούν ελεύθερα σε όλη την ΕΕ από το 2023. Ωστόσο, η ελληνική αγορά κινείται πιο αργά λόγω πολιτισμικών αντιστάσεων και της έλλειψης ζήτησης. Εμείς οι Έλληνες έχουμε βαθιά ριζωμένη διατροφική κουλτούρα χιλιάδων ετών και δεν αλλάζουμε εύκολα τις συνήθειές μας. Αναμένεται η σταδιακή διείσδυση μέσω εισαγόμενων επεξεργασμένων τροφίμων, αλυσίδων fast food και «υγιεινών» σνακ και προϊόντων fitness που απευθύνονται σε νεότερες ηλικίες. Η νομοθεσία πέρασε το 2015 με τον Novel Food Regulation, αλλά οι πρώτες εγκρίσεις για συγκεκριμένα έντομα ήρθαν το 2021-2023. Δηλαδή, όλο αυτό το σχέδιο ετοιμαζόταν για χρόνια πριν το μάθει ο κόσμος.
Το αφήγημα της έλλειψης
Εδώ τα πράγματα γίνονται ύποπτα. Η επίσημη αφήγηση από την ΕΕ, τον ΟΗΕ και διάφορα think tanks είναι ότι ο πληθυσμός αυξάνεται, η κλιματική αλλαγή απειλεί την κτηνοτροφία, χρειαζόμαστε «βιώσιμες» πηγές πρωτεΐνης και τα έντομα χρειάζονται λιγότερο νερό, χώρο και τροφή από τα ζώα. Όλα ακούγονται λογικά στην επιφάνεια. Αλλά πραγματικά υπάρχει έλλειψη πρωτεΐνης;
Η καρμίνη: Το έντομο που τρώτε χρόνια χωρίς να το ξέρετε
Πριν ανησυχήσετε για τα γρύλους και τις κάμπιες που εγκρίθηκαν πρόσφατα, υπάρχει μια άβολη αλήθεια: τρώτε ήδη έντομα εδώ και δεκαετίες. Και το πιο πιθανό είναι ότι σας αρέσουν κιόλας.
Η καρμίνη, γνωστή και ως E120, είναι μια έντονη κόκκινη χρωστική που χρησιμοποιείται ευρέως σε τρόφιμα, ποτά, καλλυντικά και φάρμακα. Αυτό που οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν είναι ότι παράγεται από θηλυκά έντομα κόκκινου κοκκοειδούς (Dactylopius coccus), γνωστά ως κοκκίνης, που ζουν παρασιτικά σε κάκτους στο Μεξικό και το Περού. Για να παραχθεί ένα κιλό καρμίνης, χρειάζονται περίπου 70.000 έντομα.
Και πού θα τη βρείτε; Σχεδόν παντού:
Σε γιαούρτια με φράουλα, ροζ και κόκκινα smoothies, χυμούς φρούτων, ροδοχρωματισμένα αναψυκτικά, κοκτέιλ. Σε γλυκά όπως ζελεδάκια, καραμέλες, τσίχλες, ζαχαρωτά, παγωτά φράουλα ή βύσσινο, donuts με ροζ γλάσο, red velvet cakes και macaron. Σε αλλαντικά – ναι, σωστά διαβάσατε – όπως σαλάμια, χοτ ντογκ και επεξεργασμένα κρέατα για να φαίνονται πιο «φρέσκα» και κόκκινα. Ακόμα και σε φάρμακα, συμπληρώματα διατροφής, οδοντόκρεμες και κραγιόν.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου