Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Γιατί τόση πολεμοχαρής διάθεση;

 

Προηγουμένως, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι υπήρχαν δύο περίπου ισότιμα ​​στρατόπεδα στην Ευρώπη: τα γεράκια, που βασίζονταν στη δύναμη και την αποτροπή, και τα περιστέρια, που πίεζαν για διαπραγματεύσεις και συμβιβασμούς. Αυτή η εντύπωση έχει αλλάξει δραστικά τα τελευταία 10 χρόνια. Αλλά αυτό είναι επιστημονικά δικαιολογημένο.

από τον Γιόχεν Μίτσκα

Η θέση αυτού του κειμένου είναι: Η ισορροπία δυνάμεων δεν είναι ισότιμη. Τα «γεράκια» δεν είναι μόνο πιο πολυάριθμα, αλλά ευνοούνται και δομικά από την ψυχολογία, το σύστημα πολιτικών κινήτρων και το επιχειρηματικό μοντέλο των μέσων ενημέρωσης.

Το 2007, ο ψυχολόγος και νομπελίστας Ντάνιελ Κάνεμαν και ο πολιτικός επιστήμονας Τζόναθαν Ρένσον δημοσίευσαν μια δυσάρεστη εκτίμηση στο Foreign Policy. Εξέτασαν γνωστικές προκαταλήψεις που έχουν τεκμηριωθεί σε 40 χρόνια έρευνας και διαπίστωσαν ότι όλες οι προκαταλήψεις στη λίστα τους ευνοούν τα «γεράκια» . Το δοκίμιό τους, με τίτλο «Γιατί κερδίζουν τα γεράκια», αναφέρει, μεταξύ άλλων:

  • Υπερβολική αισιοδοξία. Πριν από τους πολέμους, υπάρχει η επικρατούσα υπόθεση ότι η νίκη θα είναι γρήγορη και φθηνή. Ο πόλεμος του Ιράκ, του οποίου η έναρξη ανακοινώθηκε ως «περίπατος στο πάρκο», θεωρείται από τους συγγραφείς ως παράδειγμα σε μια μακρά σειρά κακών προβλέψεων από γεράκια .
  • Το θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης. Ερμηνεύουμε την εχθρική συμπεριφορά της άλλης πλευράς ως έκφραση της φύσης της και τη δική μας ως αντίδραση στους περιορισμούς. Σύμφωνα με τους Kahneman και Renshon, το 1914 καθένα από τα μεταγενέστερα εμπόλεμα μέρη θεωρούσε τον εαυτό του λιγότερο εχθρικό από τα άλλα.
  • Αντιδραστική υποτίμηση. Μια προσφορά ειρήνης χάνει την αξία της μόλις έρθει από τον εχθρό.
  • Αποστροφή προς την απώλεια. Όσοι χάνουν προτιμούν να κλιμακώσουν την κατάσταση παρά να αποδεχτούν την ήττα. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην Ουκρανία αυτή τη στιγμή.

Το συμπέρασμά τους: Αυτές οι στρεβλώσεις καθιστούν τους πολέμους πιο πιθανούς και πιο δύσκολο να τερματιστούν. Τα γεράκια μιλούν από το ένστικτό τους, τα περιστέρια πρέπει να επιχειρηματολογήσουν εναντίον τους, και αυτός είναι ένας άνισος ανταγωνισμός.

Πολιτική: Ο φόβος είναι ο καλύτερος συνδετικός παράγοντας.

Για όσους βρίσκονται στην εξουσία, μια απειλή είναι ένα δώρο. Η πολιτική επιστήμη έχει έναν συγκεκριμένο όρο για αυτό: το φαινόμενο της «συσπείρωσης γύρω από τη σημαία» , που περιγράφηκε από τον John Mueller τη δεκαετία του 1970. Σε μια διεθνή κρίση, ο πληθυσμός συσπειρώνεται πίσω από την ηγεσία. Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι ο George W. Bush, του οποίου το ποσοστό αποδοχής, σύμφωνα με την Gallup, αυξήθηκε από περίπου 51% τον Σεπτέμβριο του 2001 σε 90% μετά τις επιθέσεις.

Αυτό δημιουργεί ένα κίνητρο που οι άνθρωποι διστάζουν να συζητήσουν. Μια εξωτερική απειλή καθιστά την κριτική προς την κυβέρνηση ύποπτη και αποσπά την προσοχή από τον πληθωρισμό, τα ενοίκια και τις καθυστερημένες μεταρρυθμίσεις. «Όσοι διαφωνούν τώρα, διχάστε» είναι η φράση που χρησιμοποιείται για να τερματίσει τις συζητήσεις. Αυτό μπορεί ακόμη και να χρησιμοποιηθεί για να εξαλειφθούν τα τελευταία ίχνη δημοκρατίας, όπως αποδεικνύουν οι πρόσφατες κυρώσεις κατά δημοσιογράφων.

Η ειρήνη δεν προσφέρει τέτοιο δεσμευτικό παράγοντα. Είναι η υπόσχεση της κανονικότητας, η οποία δεν κινητοποιεί κανέναν. Και αυτό είναι επικίνδυνο για τους πολιτικούς: Σε ειρηνικές εποχές, οι άνθρωποι επικεντρώνονται σε αυτά που τους λείπουν και θέτουν άβολα ερωτήματα σχετικά με τις τιμές, το χρέος και τις αθετημένες προεκλογικές υποσχέσεις. Όσοι βρίσκονται στην εξουσία έρχονται στη συνέχεια αντιμέτωποι με μια κρίση. Σε μια κρίση, αρκεί να πάρουν θέση.

Επιπλέον, υπάρχει μια ασυμμετρία ρόλων. Το γεράκι εμφανίζεται αποφασιστικό, το περιστέρι διστακτικό. Όποιος προειδοποιεί για κίνδυνο θεωρείται υπεύθυνος, και όποιος συμβουλεύει μετριοπάθεια γρήγορα χαρακτηρίζεται αφελής ή απολογητής. Το ρίσκο βαρύνει το περιστέρι: Αν το γεράκι κάνει λάθος, τουλάχιστον ένα έχει λάβει προφυλάξεις. Κανείς δεν μιλάει για αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Αν το περιστέρι κάνει λάθος, είναι έτοιμο για τη ψησταριά.

Τα μέσα ενημέρωσης: Η ειρήνη δεν είναι πρωτοσέλιδο.

Το σύστημα των μέσων ενημέρωσης ενισχύει επίσης αυτό το φαινόμενο. Ένας πόλεμος παρέχει πλοκή, ήρωες, κακούς, εικόνες και καθημερινές ανατροπές. Μια ειρηνευτική διαδικασία παρέχει αρχεία.

Αυτό το γεγονός ότι η αρνητικότητα πουλάει έχει πλέον αποδειχθεί πειραματικά. Μια ερευνητική ομάδα με επικεφαλής την Claire Robertson ανέλυσε περίπου 105.000 παραλλαγές τίτλων από την πλατφόρμα Upworthy για τη μελέτη "Η αρνητικότητα οδηγεί την κατανάλωση ειδήσεων στο διαδίκτυο" που δημοσιεύτηκε στο Nature Human Behaviour. Κάθε επιπλέον αρνητική λέξη αύξανε το ποσοστό κλικ κατά μέσο όρο 2,3%, ενώ οι θετικές λέξεις το μείωναν . Επειδή οι ίδιες ιστορίες δοκιμάστηκαν με διαφορετικούς τίτλους, το αποτέλεσμα μπορεί σαφώς να αποδοθεί στη διατύπωση. Για όσους των οποίων το βιοπορισμό εξαρτάται από τα κλικ και την κυκλοφορία, αυτό παρέχει ένα πολύτιμο επιχειρηματικό μάθημα.

Ο Νορβηγός ερευνητής ειρήνης Γιόχαν Γκάλτουνγκ περιέγραψε νωρίς αυτόν τον μηχανισμό ως πολεμική δημοσιογραφία . Επέκρινε την δημοσιογραφία με απλοϊκές εξηγήσεις, μια διχοτομία καλού έναντι κακού και μια εστίαση στη νίκη και την ήττα, η οποία σπάνια ρωτά για αιτίες ή λύσεις.

Ένα από τα πρώτα μέτρα, αν κάποιος ήθελε να δημιουργήσει ειρήνη, θα ήταν να αντικαταστήσει την πληρωμή των μέσων ενημέρωσης σε επίπεδο κλικ με ένα εναλλακτικό σύστημα πληρωμής, π.χ., με βάση τις νέες πληροφορίες που παρέχει ένα κείμενο.

Το εναλλακτικό του μοντέλο, η ειρηνευτική δημοσιογραφία , στοχεύει να ρίξει φως στο παρασκήνιο και επίσης να καταστήσει ορατούς όσους εργάζονται για λύσεις. Έχει παραμείνει ένα εξειδικευμένο πρόγραμμα επειδή αποτυγχάνει στην οικονομία της προσοχής: μια αναφορά όπως «Οι διαπραγματεύσεις προχωρούν αργά» δεν οδηγεί σε ειδική μετάδοση.

Γραμματισμός στα μέσα ενημέρωσης.

Η κοινωνική ελίτ συχνά μιλάει υποτιμητικά για την ανάγκη προστασίας των μαζών από την παραπληροφόρηση, επειδή δεν έχει «μηχανική παιδείας στα μέσα ενημέρωσης». Ωστόσο, ο Ζακ Ελούλ ήδη από τη δεκαετία του 1960 ξεκαθάρισε ότι η ευαισθησία στις ψευδείς ειδήσεις και την προπαγάνδα αυξάνεται με το επίπεδο εκπαίδευσης, υπό την προϋπόθεση ότι οι ψευδείς ειδήσεις ευθυγραμμίζονται με την κοσμοθεωρία κάποιου.

Αυτό μόλις αποδείχθηκε για άλλη μια φορά από μια παραποιημένη εικόνα της συνάντησης στη Σεντζέν. Επειδή ο Πούτιν θεωρείται «απόκληρος» στην κοσμοθεωρία τους, αυτή η εικόνα που δημιουργήθηκε από την Τεχνητή Νοημοσύνη ταίριαξε στη δική τους κοσμοθεωρία και διαδόθηκε άκριτα από τους πολιτικούς και τα μέσα ενημέρωσης.

Ο φαύλος κύκλος.

Τα τρία προαναφερθέντα επίπεδα, και η ισχυρή πεποίθηση της προσωπικής γνώμης, όπως αποδείχθηκε πρόσφατα, αλληλοενισχύονται. Τα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν εικόνες απειλής επειδή προσελκύουν την προσοχή. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν αυτές τις εικόνες επειδή κερδίζουν την αποδοχή. Και το κοινό αντιδρά, όπως υπαγορεύει ο εγκέφαλος, με ανησυχία. Αυτό δημιουργεί μια συζήτηση στην οποία η ισορροπία των επιχειρημάτων δεν αντιστοιχεί στην ισορροπία συμφερόντων. Όσοι συμβουλεύουν την αποκλιμάκωση δυσφημούνται ή τιμωρούνται, ενώ όσοι θέλουν να αυξήσουν τις στρατιωτικές δαπάνες χαιρετίζονται ως ρεαλιστές.

Τελικά, δεν επιστρέφει η Ημέρα της Μαρμότας, αλλά το δίλημμα ασφαλείας. Είναι ένα θέμα που καλύπτεται στα μαθήματα πολιτικών επιστημών του πρώτου εξαμήνου, αλλά προφανώς έχει μικρή επιρροή στους πολιτικούς, τους ακαδημαϊκούς και τους επαγγελματίες των μέσων ενημέρωσης: όσο περισσότερο οπλίζεται η μία πλευρά, με όπλα και ρητορική, τόσο μεγαλύτερη είναι η αντιληπτή απειλή επίθεσης, ή ακόμα και απλώς εκβιασμού, από την άλλη πλευρά, και τόσο πιο εκτεταμένη θα γίνει η δική της στρατιωτική συγκέντρωση.

Η κριτική.

Μια τέτοια θέση πρέπει να αντιμετωπίσει τις αντιρρήσεις της:

Ακόμα και τα περιστέρια κάνουν γνωστικά λάθη. Τότε, οι κριτικοί Kahneman και Renshon αντέτειναν ότι τα περιστέρια ήταν εξίσου ευάλωτα στις ίδιες προκαταλήψεις . Όσοι δέχονται την φιλικότητα ενός αντιπάλου με βάση την πραγματικότητα διαπράττουν το ίδιο σφάλμα απόδοσης με όσους δέχονται την εχθρότητα με βάση την πραγματικότητα. Επιπλέον, η οικονομολόγος Robin Hanson υποστήριξε ότι οι ανακριβείς πεποιθήσεις δεν οδηγούν αυτόματα σε κακά αποτελέσματα .

Απάντηση: Οι επικριτές της κριτικής την αποκαλούν επιστημονική αδιαφορία. Γιατί τελικά σημαίνει: Μπορείς κι εσύ να κάνεις λάθη, οπότε προτιμούμε να οπλιστούμε ώστε να είμαστε στην ασφαλή πλευρά. Κάτι που τελικά αντιπροσωπεύει απλώς τη γερακίστικη θέση.

Οι Χοκς είχαν μερικές φορές δίκιο. Οι ίδιοι οι Κάνεμαν και Ρένσον παραδέχονται ότι, για παράδειγμα, οι συζητήσεις για τον κατευνασμό των Βρετανών πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο δείχνουν πώς τα περιστέρια μπορούν να καταλήξουν στη λάθος πλευρά της ιστορίας .

Απάντηση: Από τη μία πλευρά, η αναφορά στο «αλλά ο Χίτλερ» είναι σαφώς η έσχατη λύση για τους γερακίτες. Από την άλλη πλευρά, αυτοί οι πρωταγωνιστές παραβλέπουν τον ρόλο των Βρετανών, οι οποίοι παρέσυραν τους Πολωνούς σε μια παγίδα, και τον ρόλο του Ρούσβελτ, ο οποίος ήταν ένθερμος υποστηρικτής του πολέμου και έκανε τα πάντα για να διασφαλίσει ότι ο πόλεμος θα γινόταν όντως. Αλλά αυτή είναι ακαδημαϊκή έρευνα, η οποία συζητείται κυρίως μόνο κεκλεισμένων των θυρών. Και οι ακαδημαϊκοί που γράφουν βιβλία γι' αυτό, τουλάχιστον στη Γερμανία, αποκλείονται από την ακαδημαϊκή κοινότητα. Αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία.

Το φαινόμενο της ανοδικής τάσης είναι βραχύβιο. Συνήθως εξασθενεί γρήγορα και πιο πρόσφατες μελέτες μερικές φορές διαπιστώνουν μόνο ασθενείς επιδράσεις ή και καθόλου. Επομένως, ο φόβος είναι λιγότερο κατάλληλος ως αξιόπιστο μέσο εξουσίας από ό,τι υποδηλώνει η θεωρία.

Απάντηση: Αυτό το αντεπιχείρημα παραβλέπει το γεγονός ότι ο φόβος είναι απλώς η πύλη προς περιοριστικές, αυταρχικές, ακόμη και δικτατορικές ενέργειες, που δικαιολογούνται από την απειλή διώξεων. Καθώς το φαινόμενο της συγκέντρωσης υποχωρεί, ο φόβος της καταπίεσης αυξάνεται. Δείτε, για παράδειγμα, τις κυρώσεις κατά των δημοσιογράφων.

Γίνεται όλο και πιο δύσκολο να πειστεί ο πληθυσμός για πόλεμο. Σύμφωνα με έρευνα του ECFR από τον Ιανουάριο του 2024, μόνο το δέκα τοις εκατό των Ευρωπαίων εξακολουθούσε να πιστεύει σε μια νίκη της Ουκρανίας και κατά μέσο όρο το 41 τοις εκατό (49 τοις εκατό στην Αυστρία) τάχθηκε υπέρ της άσκησης πίεσης στο Κίεβο για να ξεκινήσει ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις . Αντίθετα, μια έρευνα του ECFR από το 2025 έδειξε ότι η πλειοψηφία υποστηρίζει την αύξηση των αμυντικών δαπανών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την υποχρεωτική θητεία . Σαφώς, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι «γερακιών».

Απάντηση: Αυτό δεν αποτελεί επιχείρημα κατά της ειρηνευτικής πολιτικής, αλλά δείχνει ότι η προπαγάνδα των τελευταίων ετών δεν ήταν ακόμη επαρκής για να «ξεπεράσει» την εκπαίδευση της μεταπολεμικής περιόδου.

Η ειρηνευτική δημοσιογραφία έχει τα δικά της προβλήματα. Ο ψυχολόγος επικοινωνίας Wilhelm Kempf επέκρινε το γεγονός ότι μια ιεραποστολική εικόνα του εαυτού μπορεί να οδηγήσει τη δημοσιογραφία σε ακτιβισμό.

Απάντηση: Ενόψει της ομόφωνης πολεμοχαρούς προπαγάνδας της συντριπτικής πλειοψηφίας των μέσων ενημέρωσης, δημιουργείται η εντύπωση ότι έχει αναπτυχθεί εκεί μια «ιεραποστολική αυτοεικόνα» υπέρ των εξοπλισμών και του πολέμου.

Περίληψη.

Η ειρηνευτική δημοσιογραφία ουσιαστικά δίνει μια χαμένη μάχη. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι τα «γεράκια» δεν τιμωρούνται ποτέ για τις προφανείς αποτυχίες τους, μόνο τα περιστέρια. Για παράδειγμα, αν μετά από 20 χρόνια πολέμου στο Αφγανιστάν αποδειχθεί ότι αυτός ο πόλεμος βασίστηκε σε ψευδείς πληροφορίες και υποθέσεις, οι προειδοποιητικές φωνές που είχαν προειδοποιήσει ακριβώς για αυτό και έχασαν τις δουλειές τους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα μέσα διαβίωσής τους, δεν αποκαθίστανται. Αντίθετα, όσοι είχαν προωθήσει τον πόλεμο απολαμβάνουν πολιτική και ακαδημαϊκή αναγνώριση. Και αυτό είναι μόνο ένα παράδειγμα μεταξύ πολλών. Λιβύη, Κόσοβο - θα τους βρείτε όπου κι αν κοιτάξετε.

Από την άλλη πλευρά, οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να καταλαβαίνουν τι διακυβεύεται, αν και με πολύ αργούς ρυθμούς. Και οι κοινωνικές αλλαγές ήταν πάντα πολύ χρονοβόρες και μετρημένες σε γενιές.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου