Νέο κύμα ιδιαίτερα σκληρής ρητορικής απέναντι στην Ελλάδα προκαλούν δηλώσεις που αποδίδονται στον γνωστό Τούρκο νομικό και τηλεοπτικό αναλυτή Prof. Dr. Ersan Şen, ο οποίος εμφανίζεται να επαναφέρει ταυτόχρονα τρεις από τις πιο ευαίσθητες γεωπολιτικές γραμμές της Άγκυρας:
το casus belli για τα 12 ναυτικά μίλια, τις τουρκικές αμφισβητήσεις γύρω από νησιά του Αιγαίου και τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας Ιράν, Συρίας και Ιράκ.
Η πλέον προκλητική φράση που αποδίδεται στον Şen είναι ξεκάθαρη:
«Θέλουμε —και θα πάρουμε πίσω— όλα τα νησιά που μας ανήκουν βάσει της Συνθήκης της Λωζάννης».
Πρόκειται για δήλωση που, εφόσον αποδίδεται με ακρίβεια, κινείται πολύ πέρα από μια συνηθισμένη συζήτηση περί ελληνοτουρκικών διαφορών.
Γιατί αγγίζει ευθέως το θέμα της εδαφικής κυριαρχίας στο Αιγαίο.
«Τα 6 μίλια είναι το όριο – αλλιώς casus belli»
Σύμφωνα με το υλικό που κυκλοφορεί, ο Ersan Şen δήλωσε:
«Τα χωρικά ύδατα της Ελλάδας εκτείνονται στα 6 ναυτικά μίλια. Οποιαδήποτε κίνηση πέραν αυτού αποτελεί casus belli».
Η τοποθέτηση αυτή αντανακλά μια πάγια τουρκική πολιτική θέση.
Στις 8 Ιουνίου 1995, η τουρκική Εθνοσυνέλευση εξουσιοδότησε την κυβέρνηση της χώρας να χρησιμοποιήσει όλα τα αναγκαία μέσα, ακόμη και στρατιωτικά, εάν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα πέραν των 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο. Η ελληνική κυβέρνηση χαρακτηρίζει διαχρονικά αυτή την απειλή πολέμου ασύμβατη με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Η πραγματική νομική εικόνα, όμως, είναι διαφορετική από την παρουσίαση του Şen.
Τι προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει στα παράκτια κράτη δικαίωμα χωρικής θάλασσας έως 12 ναυτικά μίλια.
Η Ελλάδα διατηρεί επισήμως αυτό το δικαίωμα και έχει ήδη επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της στα 12 ν.μ. στο Ιόνιο.
Παράλληλα, η ελληνική θέση είναι ότι το δικαίωμα αυτό μπορεί να ασκηθεί και σε άλλες περιοχές όταν η Αθήνα το κρίνει σκόπιμο.
Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει την UNCLOS.
Ωστόσο, η Αθήνα επισημαίνει ότι ο κανόνας των 12 ν.μ. αποτελεί πλέον και εθιμικό διεθνές δίκαιο.
Υπάρχει μάλιστα μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αντίφαση:
η ίδια η Τουρκία εφαρμόζει 12 ναυτικά μίλια χωρικών υδάτων στη Μαύρη Θάλασσα και στη Μεσόγειο.
Γιατί το Αιγαίο είναι διαφορετικό για την Άγκυρα
Η Τουρκία υποστηρίζει εδώ και δεκαετίες ότι το Αιγαίο αποτελεί ιδιαίτερη γεωγραφική περίπτωση.
Σύμφωνα με την τουρκική λογική, μια γενικευμένη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια θα αύξανε δραστικά το ποσοστό του Αιγαίου που θα βρισκόταν υπό ελληνική κυριαρχία.
Γι’ αυτό η Άγκυρα θεωρεί το ζήτημα «εθνικής ασφάλειας».
Αυτή ακριβώς η πολιτική βρίσκεται πίσω από το casus belli.
Όμως η Αθήνα απαντά ότι μια απειλή χρήσης στρατιωτικής βίας δεν μπορεί να ακυρώνει ένα κυριαρχικό δικαίωμα που απορρέει από το διεθνές δίκαιο.
Και εκεί βρίσκεται μία από τις βαθύτερες και πιο επικίνδυνες ελληνοτουρκικές διαφορές.
«Θα πάρουμε πίσω τα νησιά»
Ακόμη μεγαλύτερη αίσθηση προκαλεί η δεύτερη δήλωση που αποδίδεται στον Şen:
«Θέλουμε και θα πάρουμε πίσω όλα τα νησιά που μας ανήκουν βάσει της Συνθήκης της Λωζάννης».
Η φράση αυτή απαιτεί πολύ προσεκτική ανάγνωση.
Η Συνθήκη της Λωζάννης δεν προβλέπει γενικό δικαίωμα της Τουρκίας να «ανακτήσει» ελληνικά νησιά.
Αντίθετα, το άρθρο 12 επιβεβαίωσε την ελληνική κυριαρχία σε νησιά όπως:
Λήμνος, Σαμοθράκη, Λέσβος, Χίος, Σάμος και Ικαρία.
Παράλληλα, η Τουρκία διατήρησε την κυριαρχία σε Ίμβρο, Τένεδο και Λαγούσες, ενώ προβλέφθηκε ότι νησιά που βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των τριών μιλίων από τις μικρασιατικές ακτές παραμένουν υπό τουρκική κυριαρχία, εκτός αν υπάρχει διαφορετική ρύθμιση.
Τι λέει πραγματικά η Λωζάννη
Ακόμη πιο κρίσιμο είναι το άρθρο 16.
Η Τουρκία παραιτήθηκε από δικαιώματα και τίτλους επί εδαφών και νησιών που βρίσκονταν εκτός των συνόρων που της αναγνώριζε η Συνθήκη, εκτός από εκείνα για τα οποία υπήρχαν ειδικές ρυθμίσεις.
Στη συνέχεια, η Συνθήκη των Παρισίων του 1947 μεταβίβασε από την Ιταλία στην Ελλάδα την κυριαρχία επί των Δωδεκανήσων:
Ρόδος, Κως, Κάλυμνος, Λέρος, Πάτμος, Κάρπαθος, Κάσος, Σύμη, Τήλος, Νίσυρος, Χάλκη, Αστυπάλαια και Καστελλόριζο, μαζί με τις παρακείμενες νησίδες.
Άρα η διατύπωση «θα πάρουμε πίσω τα νησιά που είναι δικά μας βάσει της Λωζάννης» δεν μπορεί να διαβαστεί ως ουδέτερη περιγραφή του κειμένου της Συνθήκης.
Είναι πολιτική και ερμηνευτική θέση.
Η μεγάλη μάχη για τις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες»
Το πραγματικό υπόβαθρο αυτών των δηλώσεων βρίσκεται στη θεωρία των λεγόμενων «γκρίζων ζωνών».
Από τη δεκαετία του 1990, η Τουρκία αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία σε ορισμένες νησίδες και βραχονησίδες, υποστηρίζοντας ότι η κυριαρχία τους δεν παραχωρήθηκε ρητά στην Ελλάδα μέσω διεθνών συνθηκών.
Η Ελλάδα απορρίπτει πλήρως αυτή τη θεωρία.
Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών υποστηρίζει ότι το νομικό καθεστώς της περιοχής είναι σαφές και ότι οι Συνθήκες Λωζάννης και Παρισίων ρυθμίζουν πλήρως τα ζητήματα κυριαρχίας.
Αυτή είναι μία από τις θεμελιώδεις συγκρούσεις Αθήνας–Άγκυρας.
Από τα 12 μίλια στα νησιά: ένα ενιαίο τουρκικό αφήγημα
Οι δηλώσεις που αποδίδονται στον Ersan Şen δεν είναι απομονωμένες.
Εντάσσονται σε μια ευρύτερη δημόσια συζήτηση στην Τουρκία η οποία συνδέει:
χωρικά ύδατα, αποστρατιωτικοποίηση, κυριαρχία νησιών, θαλάσσιες ζώνες και “Γαλάζια Πατρίδα”.
Στο εσωτερικό της Τουρκίας, αυτά τα θέματα συχνά παρουσιάζονται ως διαφορετικές πλευρές της ίδιας στρατηγικής διαμάχης με την Ελλάδα.
Η Αθήνα, αντίθετα, επιμένει ότι δεν υπάρχει μία ενιαία «διαπραγμάτευση για το Αιγαίο».
Η πάγια ελληνική θέση είναι ότι η βασική διαφορά που μπορεί να επιλυθεί δικαστικά αφορά την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ.
Ιράν, Συρία και Ιράκ: το δεύτερο μήνυμα του Şen
Η τρίτη δήλωση έχει διαφορετικό γεωπολιτικό βάρος.
Ο Şen φέρεται να είπε:
«Πρέπει να κάνουμε ό,τι χρειάζεται ώστε να αποτρέψουμε τον διαμελισμό του Ιράν, της Συρίας και του Ιράκ».
Η φράση αυτή αντανακλά μια βασική τουρκική στρατηγική ανησυχία:
τον φόβο δημιουργίας νέων κουρδικών κρατικών ή ημιαυτόνομων οντοτήτων στα νότια και ανατολικά σύνορα της Τουρκίας.
Για την Άγκυρα, η εδαφική ακεραιότητα Ιράκ και Συρίας έχει άμεση σχέση με το κουρδικό ζήτημα.
Η προσθήκη του Ιράν δείχνει ότι μέρος του τουρκικού δημόσιου διαλόγου ανησυχεί πλέον για το ενδεχόμενο ευρύτερης αναδιάταξης συνόρων στη Μέση Ανατολή.
Η Τουρκία φοβάται αλλαγή συνόρων γύρω της
Η λογική είναι εμφανής:
η Άγκυρα θέλει να αποτρέψει οποιαδήποτε εξέλιξη που θα μπορούσε να δημιουργήσει ανεξάρτητη κουρδική κρατική δομή.
Αυτό σημαίνει ότι η Τουρκία ενδιαφέρεται βαθιά για τη διατήρηση των υφιστάμενων συνόρων:
στη Συρία, στο Ιράκ και στο Ιράν.
Και εδώ δημιουργείται μια ενδιαφέρουσα αντίφαση.
Ενώ τουρκικές φωνές υπογραμμίζουν την ανάγκη σεβασμού της εδαφικής ακεραιότητας κρατών της Μέσης Ανατολής, ταυτόχρονα διατυπώνονται αμφισβητήσεις για το καθεστώς νησιών στο Αιγαίο.
Η Αθήνα δεν μπορεί να αγνοήσει τη ρητορική
Ο Ersan Şen δεν είναι το τουρκικό κράτος.
Δεν είναι υπουργός Εξωτερικών.
Δεν είναι υπουργός Άμυνας.
Και οι δηλώσεις του δεν αποτελούν αυτομάτως επίσημη τουρκική πολιτική.
Όμως τέτοιες τοποθετήσεις έχουν σημασία όταν επαναλαμβάνουν έννοιες που υπάρχουν ήδη μέσα στην επίσημη τουρκική ατζέντα:
casus belli, 6 μίλια, γκρίζες ζώνες, αποστρατιωτικοποίηση και αμφισβήτηση ελληνικών θέσεων στο Αιγαίο.
Το casus belli, άλλωστε, δεν αποτελεί άποψη ενός τηλεοπτικού αναλυτή.
Αποτελεί πραγματική απόφαση της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης από το 1995 και παραμένει σε ισχύ.
Η επικίνδυνη κανονικοποίηση της απειλής πολέμου
Εδώ βρίσκεται ίσως και το σοβαρότερο στοιχείο.
Όταν η φράση «casus belli» επαναλαμβάνεται τόσο συχνά στον δημόσιο διάλογο, υπάρχει κίνδυνος η απειλή στρατιωτικής βίας να παρουσιάζεται ως κάτι φυσιολογικό.
Δεν είναι.
Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών απαγορεύει την απειλή ή χρήση βίας στις διεθνείς σχέσεις, θέση την οποία επικαλείται σταθερά η ελληνική πλευρά απέναντι στην τουρκική απόφαση του 1995.
Το πραγματικό μήνυμα πίσω από τις δηλώσεις
Η ουσία δεν βρίσκεται μόνο στο εάν ο Ersan Şen χρησιμοποίησε μια ιδιαίτερα επιθετική διατύπωση.
Βρίσκεται στο γεγονός ότι στο τουρκικό δημόσιο πεδίο επανέρχονται ταυτόχρονα:
τα 12 μίλια, η απειλή πολέμου και οι αμφισβητήσεις γύρω από νησιά.
Τρία ζητήματα που αγγίζουν τον πυρήνα της ελληνικής κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η Ελλάδα από την πλευρά της διατηρεί σταθερή θέση:
το δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης δεν έχει εγκαταλειφθεί, ενώ το καθεστώς κυριαρχίας των ελληνικών νησιών καθορίζεται από τις διεθνείς συνθήκες.
Νέα ένταση ή παλιό δόγμα με πιο σκληρές λέξεις;
Αυτό είναι τελικά το κρίσιμο ερώτημα.
Οι δηλώσεις Şen δεν δημιουργούν από μόνες τους νέα επίσημη τουρκική πολιτική.
Αποκαλύπτουν όμως πόσο βαθιά παραμένουν ριζωμένες στο τουρκικό δημόσιο λόγο ορισμένες γραμμές που η Αθήνα θεωρεί εξαιρετικά επικίνδυνες.
Casus belli για τα 12 μίλια.
Αμφισβητήσεις κυριαρχίας στο Αιγαίο.
Αναφορές σε “ανάκτηση” νησιών.
Και όλα αυτά σε μια περίοδο κατά την οποία Ελλάδα και Τουρκία δηλώνουν ότι επιθυμούν διάλογο και αποκλιμάκωση.
Η αντίφαση είναι προφανής.
Γιατί ο πραγματικός διάλογος δεν κρίνεται μόνο στις διπλωματικές συναντήσεις. Κρίνεται και στο αν η απειλή πολέμου και οι αμφισβητήσεις κυριαρχίας παραμένουν μέρος του δημόσιου και πολιτικού λεξιλογίου.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου