της Τυραννίας Η Άνοδος ΤΗΣ ΤΥΡΑΝΝΙΑΣ μέσω της Εξαπάτησης και η Κανιβαλική Φύση της Απόλυτης Εξουσίας σε ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟΥΣ ΤΥΡΑΝΝΟΥΣ ΜΕ ΚΟΙΝΟ ΤΕΛΟΣ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ
Γράφει ο ΑΛΩΠΗΞ
Όπως είναι γνωστό η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από περιπτώσεις όπου η συλλογική ανάγκη για ασφάλεια, τάξη ή κοινωνική δικαιοσύνη χρησιμοποιήθηκε ως δούρειος ίππος από χαρισματικούς αλλά αδίστακτους ηγέτες.
Η τυραννία σπάνια εγκαθίσταται με την άμεση χρήση ωμής βίας εξαρχής. Αντίθετα, οι πιο στυγεροί τύραννοι της ιστορίας —από την αρχαιότητα μέχρι την σύγχρονη εποχή, αλλά και μέσα από τα πιο εμβληματικά έργα της δυστοπικής λογοτεχνίας— υπήρξαν αριστοτέχνες της πολιτικής εξαπάτησης. Το μοτίβο είναι διαχρονικό και σχεδόν μαθηματικά επαναλαμβανόμενο:
Η Εκμετάλλευση της Κρίσης: Ο υποψήφιος τύραννος εντοπίζει μια βαθιά κοινωνική, οικονομική ή πολεμική κρίση. Το Προσωπείο του Σωτήρα: Παρουσιάζεται ως ο υπερασπιστής των αδυνάτων, ο προστάτης του λαού ή ο εγγυητής της σταθερότητας.
Η Υφαρπαγή της Εξουσίας: Κερδίζει την εμπιστοσύνη των μαζών ή των θεσμών, οι οποίοι του παραχωρούν οικειοθελώς έκτακτες εξουσίες. Η Μεταμόρφωση: Μόλις οι μηχανισμοί ελέγχου εξουδετερωθούν, το προσωπείο πέφτει.
Ο «σωτήρας» μετατρέπεται σε έναν ανήλεο δυνάστη, ο οποίος κατασπαράζει —μεταφορικά ή, σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις, κυριολεκτικά— τους ίδιους τους υπηκόους του. Στην παρούσα ανάλυση θα εξετάσουμε την βιογραφία, την μεθοδολογία και τις ανατριχιαστικές ομοιότητες ιστορικών και λογοτεχνικών φυσιογνωμιών που ενσαρκώνουν αυτή την πορεία.
Από τον διαβόητο κανίβαλο τύραννο Φάλαρι του Ακράγαντα, στον Κοριολανό Σνόου των Hunger Games, και από την Άλμα Κόιν της Περιοχής 13, στους ιστορικούς αρχέτυπους της ολοκληρωτικής εξαπάτησης.
Μέρος 1ο: Φάλαρις ο Ακραγαντίνος – Ο Αρχέτυπος του Κανίβαλου Τυράννου. Βιογραφία και Άνοδος στην Εξουσία. Ο Φάλαρις κυβέρνησε τον Ακράγαντα της Σικελίας για περίπου δεκαέξι χρόνια (περ. 570–554 π.Χ.). Η άνοδός του στην εξουσία αποτελεί το κλασικότερο εγχειρίδιο πολιτικής εξαπάτησης της Αρχαιότητας.
Ο Φάλαρις δεν ήταν γόνος βασιλικής οικογένειας, αλλά ένας ικανός δημόσιος λειτουργός στον οποίο ανατέθηκε η ανοικοδόμηση του μεγάλου ναού του Δία στην ακρόπολη της πόλης. Εκμεταλλευόμενος τα τεράστια κονδύλια και την ανάγκη για εργατικά χέρια, προχώρησε σε ένα ιδιοφυές σχέδιο:
Προσέλαβε ως εργάτες ξένους, κατάδικους και σκλάβους, δημιουργώντας έναν ιδιωτικό στρατό πιστό στον ίδιο. Κατηγόρησε ψευδώς τους πολιτικούς του αντιπάλους ότι σχεδίαζαν ιεροσυλία και κλοπή των χρημάτων του ναού. Ζήτησε από τον λαό του Ακράγαντα την άδεια να εξοπλίσει τους εργάτες του για να «προστατεύσει» τα ιερά κειμήλια της πόλης.
Ο λαός, τυφλωμένος από τον φόβο και την εμπιστοσύνη προς τον ευσεβή εργολάβο, ενέκρινε το αίτημα. Μόλις οι άνδρες του Φάλαρι εξοπλίστηκαν, κατέλαβαν την πόλη κατά την διάρκεια μιας θρησκευτικής γιορτής, έσφαξαν την πολιτική ελίτ και ο Φάλαρις αυτοανακηρύχθηκε τύραννος.
Η Ανήλεη Τυραννία και ο Χάλκινος Ταύρος. Η διακυβέρνησή του συνδέθηκε με πρωτοφανή σκληρότητα. Το πιο διαβόητο σύμβολο της τρομοκρατίας του ήταν ο Χάλκινος Ταύρος, μια εφεύρεση του Αθηναίου χαλκουργού Περίλαου.
Ο ταύρος ήταν κοίλος στο εσωτερικό, με μια πόρτα στα πλάγια. Οι κατάδικοι κλείνονταν μέσα, και κάτω από την κοιλιά του αγάλματος αναβόταν φωτιά, ώστε ο χαλκός να πυρακτωθεί και ο εγκλωβισμένος να καεί ζωντανός.
Το πιο μακάβριο στοιχείο ήταν το σύστημα αυλών στο ρύγχος του ταύρου, το οποίο μετέτρεπε τις κραυγές αγωνίας των θυμάτων σε ήχους που έμοιαζαν με το μουγκρητό εξαγριωμένου ταύρου, προσφέροντας ψυχαγωγία στον τύραννο. Μάλιστα, ιστορικές πηγές (όπως ο Διόδωρος Σικελιώτης) αναφέρουν ότι ο Φάλαρις εγκαινίασε το μηχάνημα χρησιμοποιώντας ως πρώτο θύμα τον ίδιο τον κατασκευαστή του, τον Περίλαο.
Οι Κατηγορίες για Κανιβαλισμό. Πέρα από τις βασανιστικές εκτελέσεις, ο Φάλαρις πέρασε στην σφαίρα του μύθου και της ιστορίας ως κανίβαλος. Σύμφωνα με μεταγενέστερες παραδόσεις, η παράνοια και η δίψα του για απόλυτη κυριαρχία τον οδήγησαν στο να καταναλώνει τις σάρκες των εχθρών του, ακόμα και βρεφών.
Ο κανιβαλισμός εδώ δεν ήταν αποτέλεσμα πείνας, αλλά η απόλυτη εκδήλωση της κτητικότητας και της υποτίμησης της ανθρώπινης ζωής: ο τύραννος κυριολεκτικά «καταβροχθίζει» τους υπηκόους του για να τραφεί η δική του εξουσία.
Κοριολανός Σνόου – Το Ψυχρό Φίδι της PanemΒιογραφία και Άνοδος μέσω της Τακτική. Στην σύγχρονη μυθοπλασία των Hunger Games (Suzanne Collins), ο Κοριολανός Σνόου αντιπροσωπεύει την μετεξέλιξη του Φάλαρι στον 20ό και 21ο Αιώνα μ.Χ.
Όπως αποκαλύπτεται στο The Ballad of Songbirds and Snakes, ο νεαρός Σνόου ξεκίνησε από μια ξεπεσμένη αριστοκρατική οικογένεια του Καπιτωλίου, επιβιώνοντας από τις κακουχίες του Πρώτου Πολέμου. Η άνοδός του δεν βασίστηκε στην ωμή σωματική δύναμη, αλλά στην απόλυτη πνευματική χειραγώγηση και εξαπάτηση:
Η Σχέση με την Λούσι Γκρέι: Χρησιμοποίησε τον έρωτά του και τη γοητεία της Λούσι Γκρέι για να κερδίσει τους 10ους Αγώνες Πείνας ως μέντορας, αποδεικνύοντας την αξία του στην ελίτ. Η Προδοσία των Φίλων: Δεν δίστασε να στείλει στον θάνατο τον καλύτερό του φίλο, τον Σηιανό Πλινθ, προδίδοντάς τον με τη χρήση ενός jabberjay (πουλιού-κατασκόπου), προκειμένου να εξασφαλίσει την εύνοια της Δρ. Γκολ.
Το Δηλητήριο ως Πολιτικό Όπλο: Ο Σνόου κατέλαβε την προεδρία εξοντώνοντας συστηματικά τους αντιπάλους του με την χρήση δηλητηρίων. Για να μην κινεί υποψίες, έπινε και ο ίδιος από το δηλητηριασμένο ποτήρι, παίρνοντας εκ των υστέρων το αντίδοτο. Αυτό του προκάλεσε μόνιμες, αιμορραγικές πληγές στο στόμα, τις οποίες κάλυπτε με τη μυρωδιά γενετικά τροποποιημένων λευκών τριαντάφυλλων.
Αν ο Φάλαρις έτρωγε τις σάρκες των θυμάτων του, ο Σνόου δημιούργησε έναν θεσμό που έκανε ακριβώς το ίδιο σε συλλογικό επίπεδο: Τους Αγώνες Πείνας (Hunger Games). Κάθε χρόνο, το καθεστώς του Σνόου «καταβρόχθιζε» τα παιδιά των Περιοχών, μετατρέποντας τον θάνατό τους σε τηλεοπτικό θέαμα για τη διασκέδαση του Καπιτωλίου. Πρόκειται για έναν θεσμικό κανιβαλισμό, όπου η κρατική μηχανή τρέφεται από τον τρόμο και τη σάρκα των ίδιων των πολιτών της για να διατηρήσει την «τάξη».
Άλμα Κόιν – Το Προσωπείο της Επανάστασης. Η Εξαπάτηση με το Ένδυμα της Δημοκρατίας. Η Πρόεδρος Άλμα Κόιν της Περιοχής 13 αποτελεί την πιο επικίνδυνη μορφή τυράννου: αυτή που κρύβεται πίσω από τα λάβαρα της ελευθερίας και της επανάστασης. Εκμεταλλευόμενη την δικαιολογημένη οργή των Περιοχών εναντίον του Σνόου, η Κόιν παρουσιάστηκε ως η δημοκρατική εναλλακτική λύση, η ηγέτιδα που θα έσπαγε τα δεσμά της Panem.
Η μεθοδολογία της, ωστόσο, ήταν εξίσου αδίστακτη με αυτή του Σνόου: Χρησιμοποίησε την Κάτνις Έβερντιν (την Κοτσυφοκύνηγο) ως ένα απλό πιόνι προπαγάνδας, χωρίς να ενδιαφέρεται για την ανθρώπινη πλευρά της.
Η Στρατηγική του Αίματος: Ενορχήστρωσε τον βομβαρδισμό των παιδιών του Καπιτωλίου (και των νοσοκόμων των ανταρτών, ανάμεσα στους οποίους ήταν και η αδελφή της Κάτνις, η Πριμ) χρησιμοποιώντας μια παγίδα που σχεδίασε ο Γκέιλ.
Το έκανε αυτό για να στρέψει τους τελευταίους υποστηρικτές του Σνόου εναντίον του και να εξασφαλίσει την άμεση παράδοση της πόλης. Η Αποκάλυψη του Τυραννικού Πυρήνα. Το προσωπείο της Κόιν έπεσε οριστικά.
Οι Ανατομικές Ομοιότητες της Τυραννικής Εξαπάτησης. Όταν αναλύουμε αυτούς τους τρεις ηγέτες, διακρίνουμε τέσσερις βασικούς άξονες κοινής συμπεριφοράς που αποτελούν τα δομικά υλικά κάθε ανήλεης τυραννίας.
Η Κατασκευή του «Αναγκαίου Κακού». Κανένας από αυτούς τους τυράννους δεν είπε ποτέ στον λαό του: «Θέλω να σας υποδουλώσω για να ικανοποιήσω τον εγωισμό μου». Αντίθετα, όλοι τους χρησιμοποίησαν το επιχείρημα της αναγκαιότητας. Ο Φάλαρις ισχυρίστηκε ότι ο εξοπλισμός των φυλάκων του ήταν απαράίτητος για να μην κλαπούν τα ιερά του Δία.
Ο Σνόου, καθόλη την διάρκεια της ζωής του, πίστευε ακράδαντα ότι οι Αγώνες Πείνας ήταν το μοναδικό εργαλείο που κρατούσε την Panem ενωμένη και απέτρεπε έναν νέο, καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο. «Το σύστημα υπάρχει για να μας προστατεύει από το χάος», ήταν το μόνιμο δόγμα του. Η Κόιν δικαιολόγησε τον θάνατο των παιδιών έξω από το παλάτι ως μια αναγκαία στρατιωτική απώλεια για τον τερματισμό του πολέμου.
Η Απώλεια της Εμπάθειας και η Εργαλειοποίηση του Ανθρώπου. Για τον τύραννο, οι άνθρωποι γύρω του παύουν να είναι οντότητες με συναισθήματα και δικαιώματα· μετατρέπονται σε νούμερα, στατιστικά στοιχεία ή πιόνια.
Ο Φάλαρις χρησιμοποίησε τον Περίλαο για να φτιάξει τον ταύρο και μετά τον πέταξε μέσα ως πειραματόζωο. Ο Σνόου αγάπησε την Λούσι Γκρέι, αλλά μόλις ένιωσε ότι απειλούσε το μέλλον του στο Καπιτώλιο, έστρεψε το όπλο του εναντίον της στο δάσος.
Η Κόιν είδε στο πρόσωπο της Κάτνις όχι μια πληγωμένη έφηβη που έχασε την πατρίδα της, αλλά ένα χρήσιμο επικοινωνιακό εργαλείο («The Mockingjay») που έπρεπε να απορριφθεί μόλις ολοκλήρωνε την αποστολή του.
Η Αισθητική της Φρίκης Υπάρχει μια παράξενη, μακάβρια θεατρικότητα στον τρόπο με τον οποίο αυτοί οι τύραννοι ασκούν την βία. Δεν τους αρκεί η εξόντωση του αντιπάλου· απαιτείται η μετατροπή του τρόμου σε τέχνη ή θέαμα.
Ο Χάλκινος Ταύρος του Φάλαρι μετατρέπει τα ουρλιαχτά σε μουσική. Οι Αγώνες Πείνας του Σνόου μετατρέπουν τον φόνο σε τηλεοπτική ψυχαγωγία υψηλής τηλεθέασης με χορηγούς και στυλίστες. Η Κόιν οργανώνει την εκτέλεση του Σνόου ως μια δημόσια, πανηγυρική γιορτή κάτω από τα φώτα των καμερών, θέλοντας να σφραγίσει την δική της εξουσία μέσω της θεαματικής τιμωρίας του προηγούμενου καθεστώτος.
Η Παράνοια της Διατήρησης των Κεκτημένων. Η άνοδος στην εξουσία μέσω της εξαπάτησης γεννά πάντα έναν βαθύ, μόνιμο φόβο: τον φόβο της αποκάλυψης. Ο τύραννος γνωρίζει ότι, αφού ο ίδιος χρησιμοποίησε το ψέμα για να ανέβει, οποιοσδήποτε γύρω του μπορεί να κάνει το ίδιο για να τον γκρεμίσει. Αυτό οδηγεί σε έναν ασταμάτητο κύκλο βίας.
Ο Φάλαρις έβλεπε συνωμότες παντού, ο Σνόου δηλητηρίαζε ακόμα και τους πιο κοντινούς του συμμάχους αν υποψιαζόταν ότι γίνονταν πολύ δημοφιλείς, και η Κόιν προσπάθησε να εξουδετερώσει την Κάτνις επειδή κατάλαβε ότι η επιρροή της στον λαό δεν μπορούσε να ελεγχθεί απόλυτα.
Το Μάθημα της Ιστορίας. Η μελέτη του Φάλαρι, του Σνόου και της Κόιν μας αφήνει μια διαχρονική πολιτική παρακαταθήκη. Η τυραννία δεν είναι το αποτέλεσμα μιας ξαφνικής εισβολής, αλλά το προϊόν μιας σταδιακής παραχώρησης ελευθεριών στο όνομα της ασφάλειας ή της δικαιοσύνης.
Όταν ένας λαός αποδέχεται το ψέμα ως πολιτικό εργαλείο, όταν επιτρέπει την εργαλειοποίηση του φόβου και όταν ανέχεται τη θυσία των λίγων για το «καλό των πολλών», τότε ανοίγει τον δρόμο για τον επόμενο Χάλκινο Ταύρο ή τους επόμενους Αγώνες Πείνας.
Η μεγαλύτερη εξαπάτηση του τυράννου δεν είναι ότι κρύβει τις προθέσεις του, αλλά ότι πείθει τους υπηκόους του πως, χωρίς αυτόν, το σκοτάδι που θα ακολουθήσει θα είναι χειρότερο από το δικό του δηλητήριο. Η ιστορική συνείδηση και η άρνηση της τυφλής εμπιστοσύνης σε κάθε είδους «σωτήρες» παραμένουν τα μοναδικά αντίδοτα απέναντι στην κανιβαλική φύση της απόλυτης εξουσίας.
Η επέκταση της μελέτης της τυραννίας με την προσθήκη αυτών των ιστορικών και μυθολογικών προσώπων αποκαλύπτει μια βαθύτερη, σχεδόν κοσμογονική αλήθεια: η εξουσία που αποκτάται με δόλο και συντηρείται με ωμή βία φέρει μέσα της τον σπόρο της δικής της αυτοκαταστροφής.
Από τους περιφερειακούς τυράννους της Σικελίας και τις αιματοβαμμένες δυναστείες της Λέσβου, μέχρι τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου και τους εγκλεισμένους στην κόλαση του Πλάτωνα, το μοτίβο παραμένει απαράλλαχτο. Όλοι αυτοί οι ηγέτες μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά στην άνοδο και τη διακυβέρνησή τους, αλλά κυρίως, μοιράζονται ένα κοινό, φρικτό και παραδειγματικό τέλος, όπου ο λαός ή η ίδια η μοίρα τους επέστρεψε τα βασανιστήρια που επέβαλαν.
Οι Τύραννοι της Σικελίας (Ικέτας, Ιππών, Μάμερκος) και ο Τιμολέων. Κατά τον 4ο Αιώνα π.Χ., η Σικελία ήταν βυθισμένη στο χάος και τον κατακερματισμό. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τρεις άνδρες κατέλαβαν την εξουσία σε διαφορετικές πόλεις, παρουσιαζόμενοι ως προστάτες των τοπικών κοινωνιών, για να εξελιχθούν σε στυγερούς δυνάστες.
Ικέτας των Λεοντίνων: Ανέβηκε στην εξουσία παριστάνοντας τον φίλο και απελευθερωτή των Συρακουσών από τον τύραννο Διονύσιο τον Νεότερο. Στην πραγματικότητα, συμμάχησε κρυφά με τους Καρχηδονίους (την προαιώνια απειλή της Σικελίας) για να μοιράσει το νησί.
Μάμερκος της Κατάνης: Ένας πολεμοχαρής τύραννος, ιταλικής καταγωγής, που χρησιμοποίησε μισθοφόρους για να υποδουλώσει την Κατάνη, στηριζόμενος στην εξαπάτηση και τις συμμαχίες που άλλαζε σαν πουκάμισα. Ιππών της Μεσσήνης: Κατέλαβε την Μεσσήνη με την βία, επιβάλλοντας ένα καθεστώς τρομοκρατίας και εξορίζοντας ή εκτελώντας τους δημοκρατικούς πολίτες.
Το Κοινό Κακό Τέλος. Η κάθαρση ήρθε με την άφιξη του Συρακούσιου στρατηγού Τιμολέοντα, ο οποίος είχε σταλεί από την Κόρινθο για να απελευθερώσει το νησί. Η πτώση των τριών τυράννων ήταν γεμάτη απόλυτη ταπείνωση:
Ο Ικέτας αιχμαλωτίστηκε και εκτελέστηκε ως προδότης, ενώ οι πολίτες των Συρακουσών καταδίκασαν σε θάνατο την γυναίκα και τις κόρες του, ως εκδίκηση για τις προηγούμενες σφαγές του. Ο Μάμερκος ηττήθηκε, παραδόθηκε και, αφού προσπάθησε να αυτοκτονήσει χτυπώντας το κεφάλι του στους τοίχους της φυλακής, οδηγήθηκε στο θέατρο των Συρακουσών, όπου καταδικάστηκε σε θάνατο από τον λαό και σταυρώθηκε σαν κοινός ληστής.
Ο Ιππών είχε το πιο εξευτελιστικό τέλος: οι ίδιοι οι κάτοικοι της Μεσσήνης τον συνέλαβαν, τον μετέφεραν στο δημόσιο θέατρο της πόλης και, αφού μάζεψαν όλα τα παιδιά από τα σχολεία για να δουν την τιμωρία ενός τυράννου, τον βασάνισαν μέχρι θανάτου μπροστά στα μάτια τους.
Η Οικογένεια των Πενθιλίδων (Μυτιλήνη). Στην Λέσβο (7ος αιώνας π.Χ.), η αριστοκρατική οικογένεια των Πενθιλίδων (απόγονοι του μυθικού Πένθιλου, γιου του Ορέστη) κατέλαβε την απόλυτη εξουσία στην Μυτιλήνη. Δεν επρόκειτο για έναν μόνο τύραννο, αλλά για μια ολόκληρη οικογενειακή κλίκα που κυβερνούσε με πρωτοφανή αλαζονεία και βία.
Η Εξαπάτηση και η Ύβρις: Οι Πενθιλίδες ισχυρίζονταν ότι το ευγενές αίμα τους τους έδινε το δικαίωμα να διοικούν. Μετέτρεψαν την πόλη σε προσωπικό τους φέουδο. Περπατούσαν στους δρόμους της Μυτιλήνης κρατώντας ρόπαλα και ξύλιζαν βάναυσα όποιον πολίτη τούς κοιτούσε με τρόπο που δεν τους άρεσε, ενώ προχωρούσαν σε αρπαγές περιουσιών και βιασμούς.
Το Κοινό Κακό Τέλος. Η τυραννία τους προκάλεσε την οργή των ευγενών και του λαού. Μια συνωμοσία υπό τον Μεγακλή οδήγησε στην αιματηρή ανατροπή τους. Οι Πενθιλίδες σφάχτηκαν μαζικά στους δρόμους της Μυτιλήνης από τους ίδιους τους πολίτες που είχαν ταπεινώσει, ξεριζώνοντας τη δυναστεία τους από την ιστορία του νησιού.
Μέρος 3ο: Οι Ξένοι Δυνάστες της Μικράς Ασίας (Πέρσες, Αθηναίοι, Σπαρτιάτες). Στις Ελληνικές πόλεις της Ιωνίας (Μικρά Ασία) και στα νησιά του Αιγαίου, η εξουσία συχνά επιβαλλόταν από ξένες δυνάμεις μέσω εγχώριων «μαριονετών» (τοποτηρητών).
Οι Πέρσες Τύραννοι (π.χ. Ιστιαίος και Αρισταγόρας της Μιλήτου): Πήραν την εξουσία ως υποτελείς του Μεγάλου Βασιλιά. Όταν ο Αρισταγόρας κατάλαβε ότι έχανε την εύνοια των Περσών, εξαπάτησε τους Ίωνες παριστάνοντας τον «δημοκράτη» για να ξεκινήσει την Ιωνική Επανάσταση. Το τέλος: Ο Ιστιαίος αποκεφαλίστηκε από τους Πέρσες και το κεφάλι του ταριχεύτηκε, ενώ ο Αρισταγόρας κατέφυγε στη Θράκη, όπου σφάχτηκε από ντόπιους φυλάρχους.
Οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες Αρμοστές: Μετά τους Περσικούς Πολέμους και κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, τόσο η Αθήνα (μέσω των φορολογικών «επισκόπων» της) όσο και η Σπάρτη (μέσω των «Αρμοστών» και των Δεκαρχιών) επέβαλαν τυραννικά καθεστώτα σε νησιά όπως η Μήλος, η Λέσβος ή η Σάμος, υποσχόμενοι «συμμαχία» και φέρνοντας την υποδούλωση.
Το τέλος: Οι περισσότεροι από αυτούς τους τοποτηρητές είχαν φρικτό τέλος. Όταν οι συμμαχίες κατέρρεαν, οι ντόπιοι πληθυσμοί ξεσηκώνονταν και τους λιντσάριζαν, τους πετούσαν στην θάλασσα ή τους παρέδιδαν στον εχθρό για να βασανιστούν.
Ο Μυθικός / Φιλοσοφικός Τύραννος: Αρδιαίος ο Παμφύλιος. Στο 10ο βιβλίο της Πολιτείας του Πλάτωνα, μέσα στον περίφημο «Μύθο του Ηρός», περιγράφεται η μεταθανάτια μοίρα των τυράννων. Ο πιο χαρακτηριστικός είναι ο Αρδιαίος ο Παμφύλιος.
Η Άνοδος και τα Εγκλήματα: Ο Αρδιαίος ήταν τύραννος σε μια πόλη της Παμφυλίας χίλια χρόνια πριν. Πήρε την εξουσία σφάζοντας τον ηλικιωμένο πατέρα του, τον μεγαλύτερο αδελφό του, και διαπράττοντας αναρίθμητα άλλα ανοσιουργήματα.
Το Κοινό Κακό Τέλος (Η Αιώνια Τιμωρία). Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, όταν οι ψυχές ολοκληρώνουν την επίγεια πορεία τους και πάνε για κρίση, οι περισσότερες επιστρέφουν για να μετενσαρκωθούν. Όχι όμως οι τύραννοι σαν τον Αρδιαίο. Όταν ο Αρδιαίος προσπάθησε να βγει από το στόμιο της κάθαρσης, το στόμιο «μούγκρισε».
Άγριοι, πύρινοι άνδρες τον άρπαξαν, τον έδεσαν χειροπόδαρα, τον γάϊδαραν (τον έδειραν βάναυσα), τον έσυραν πάνω σε κοφτερά αγκάθια έξω από τον δρόμο και τον πέταξαν στα τάρταρα της αιώνιας καταδίκης, για να θυμούνται όλοι ποιο είναι το τέλος της τυραννίας.
Οι Τύραννοι του Βυζαντίου (Φωκάς, Ιουστινιανός Β', Ανδρόνικος Α', Αλέξιος Δ'). Το Βυζάντιο υπήρξε θέατρο μερικών από τις πιο άγριες ανατροπών στην παγκόσμια ιστορία. Οι παρακάτω αυτοκράτορες ξεκίνησαν είτε ως λαοφιλείς στρατιωτικοί είτε ως νόμιμοι κληρονόμοι, αλλά κατέληξαν στυγεροί τύραννοι.
[Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΚΑΚΟ ΤΕΛΟΣ]. Απάτη/Υποσχέσεις ──> Απόλυτη Τυραννία ──> Λαϊκή Οργή ──> Παραδειγματικός Ακρωτηριασμός / Θάνατος
1. Φωκάς (602 μ.Χ.–610 μ.Χ.). Η Εξαπάτηση: Εκατόνταρχος του στρατού, εκμεταλλεύτηκε την οργή των στρατιωτών εναντίον του αυτοκράτορα Μαυρικίου και παρουσιάστηκε ως ο προστάτης των φτωχών στρατιωτών. Η Τυραννία: Μόλις πήρε τον θρόνο, έσφαξε τον Μαυρίκιο και τα παιδιά του μπροστά στα μάτια του πατέρα. Η βασιλεία του μετατράπηκε σε ένα λουτρό αίματος, παράνοιας και οικονομικής κατάρρευσης.
Το Κακό Τέλος: Όταν ο Ηράκλειος έφτασε με τον στόλο του στην Κωνσταντινούπολη, ο λαός παρέδωσε τον Φωκά. Του έκοψαν τα χέρια, τα πόδια, τα γεννητικά όργανα, τον αποκεφάλισαν και έσυραν το ακρωτηριασμένο του σώμα για να το κάψουν στον Ιππόδρομο.
Ιουστινιανός Β' ο Ρινότμητος (685 μ.Χ.–695 & 705 μ.Χ.–711 μ.Χ.). Η Τυραννία: Επέβαλε εξοντωτική φορολογία μέσω των υπουργών του (που βασάνιζαν τους πολίτες) και έδειξε πρωτοφανή σκληρότητα. Το Πρώτο Τέλος: Ανατράπηκε το 695 μ.Χ. Του έκοψαν την μύτη και την γλώσσα (εξού και Ρινότμητος) και τον εξόρισαν.
Η Επιστροφή και το Τελικό Κακό Τέλος: Επέστρεψε με τη βοήθεια Βουλγάρων, πήρε ξανά τον θρόνο με δόλο και ξεκίνησε ένα απίστευτο σαφάρι εκδίκησης, σφάζοντας χιλιάδες πολίτες. Το 711 μ.Χ. ο στρατός επαναστάτησε ξανά. Ο Ιουστινιανός Β' αιχμαλωτίστηκε και αποκεφαλίστηκε σαν σφάγιο, και το κεφάλι του στάλθηκε σε όλη την αυτοκρατορία ως απόδειξη ότι ο τύραννος πέθανε.
Ανδρόνικος Α' Κομνηνός (1.183 μ.Χ.–1.185 μ.Χ.). Η Εξαπάτηση: Ο Ανδρόνικος είναι ο απόλυτος «Κοριολανός Σνόου» του Βυζαντίου. Πανέμορφος, χαρισματικός, επέστρεψε από την εξορία ως «σωτήρας» του λαού ενάντια στη διαφθορά των Λατίνων και των ευγενών. Ο λαός τον υποδέχτηκε σαν θεό. Η Τυραννία: Μόλις εδραιώθηκε, έπνιξε την νεαρή Αυτοκράτειρα Μαρία την Αντιοχειανή, δηλητηρίασε τον νόμιμο διάδοχο και εξαπέλυσε μια τρομακτική τρομοκρατία, εκτελώντας όποιον θεωρούσε απειλή.
Το Κακό Τέλος: Ο λαός ξεσηκώθηκε υπό τον Ισαάκιο Άγγελο. Η τιμωρία του Ανδρόνικου ήταν ίσως η πιο φρικτή στην ιστορία: Τον έδεσαν σε έναν ψωραλέο γάιδαρο ανάποδα, του έβγαλαν το ένα μάτι, του έκοψαν το δεξί χέρι και τον παρέδωσαν στον μαινόμενο όχλο της Κωνσταντινούπολης. Για τρεις ημέρες τον βασάνιζαν στον Ιππόδρομο, του πετούσαν πέτρες, καυτό νερό και κόπρανα, μέχρι που ένας στρατιώτης τον λυπήθηκε και του κάρφωσε ένα σπαθί στα σπλάχνα.
Αλέξιος Δ' Άγγελος (.1203 μ.Χ.–1.204 μ.Χ.). Η Εξαπάτηση: Για να πάρει τον θρόνο από τον θείο του, πήγε στην Δύση και υποσχέθηκε στους Σταυροφόρους της Δ' Σταυροφορίας τεράστια ποσά και την υποταγή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Ρώμη, αν τον βοηθούσαν να γίνει αυτοκράτορας.
Η Τυραννία: Όταν εγκαταστάθηκε με την βία των Σταυροφόρων, άρχισε να ληστεύει τις Εκκλησίες και να λιώνει τα ιερά κειμήλια για να πληρώσει τους ξένους μισθοφόρους, προκαλώντας την απόλυτη εξαθλίωση του λαού.
Το Κακό Τέλος: Η προδοσία του προς την πόλη δεν συγχωρέθηκε. Ο Αλέξιος Μούρτζουφλος ηγήθηκε της εξέγερσης. Ο Αλέξιος Δ' ρίχτηκε στην φυλακή και στραγγαλίστηκε με σκοινί στα σκοτεινά μπουντρούμια του παλατιού, αφήνοντας την πόλη απροστάτευτη στην καταστροφή που ο ίδιος είχε φέρει.
Όταν τοποθετούμε τον Φάλαρι και τον Σνόου δίπλα στον Ιππώνα, τους Πενθιλίδες, τον Αρδιαίο και τον Ανδρόνικο Κομνηνό, βλέπουμε τους απαράβατους νόμους της πολιτικής ύβρεως: Η Παγίδα της Ψεύτικης Υπόσχεσης: Όλοι, χωρίς εξαίρεση, πήραν την εξουσία κλέβοντας την εμπιστοσύνη του λαού. Ο Φάλαρις προστάτευε τα ιερά, η Κόιν την δημοκρατία, ο Ανδρόνικος τους φτωχούς, ο Ικέτας τις Συρακούσες. Η τυραννία γεννιέται πάντα ντυμένη με το ένδυμα του σωτήρα.
Η Μετατροπή των Πολιτών σε «Τροφή» (Κανιβαλισμός): Είτε πρόκειται για τον Χάλκινο Ταύρο, είτε για τα ρόπαλα των Πενθιλίδων, είτε για τους Αγώνες Πείνας του Σνόου, ο τύραννος θεωρεί ότι ο λαός είναι η μάζα που πρέπει να καταναλωθεί για να συντηρηθεί το δικό του μεγαλείο. Ο Νόμος της Αντίστροφης Τιμωρίας (Lex Talionis): Το τέλος τους δεν είναι ποτέ ένας ήσυχος θάνατος στο κρεβάτι. Η μοίρα τούς επιβάλλει μια τιμωρία που αντικατοπτρίζει τα εγκλήματα τους:
Ο Φάλαρις καίγεται στον δικό του ταύρο. Ο Σνόου καταρρέει κάτω από το λιντσάρισμα του πλήθους που ο ίδιος κρατούσε πεινασμένο. Ο Ιππών βασανίζεται στο θέατρο, εκεί που κάποτε απολάμβανε την δύναμή του. Ο Ανδρόνικος διαμελίζεται από τον ίδιο όχλο που κάποτε τον αποθέωνε.
Η ιστορία και η φιλοσοφία συμφωνούν: η τυραννία είναι ένα δάνειο εξουσίας με ληστρικό τόκο. Ο τύραννος που ανεβαίνει με εξαπάτηση και κυβερνά με ανήλεο τρόπο, υπογράφει ταυτόχρονα το συμβόλαιο του δικού του φρικτού τέλους. Ο Χάλκινος Ταύρος, το σκοινί του στραγγαλισμού, τα κοφτερά αγκάθια του Αρδιαίου και ο μαινόμενος όχλος του Ιπποδρόμου είναι η τελική, αναπόφευκτη απάντηση της ανθρωπότητας απέναντι σε εκείνους που πίστεψαν ότι μπορούν να γίνουν θεοί κατασπαράζοντας τους συνανθρώπους τους.
Η σύγκριση των αρχαίων και μεσαιωνικών τυράννων με σύγχρονους ηγέτες της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας απαιτεί μια βασική επισήμανση: Οι δομές έχουν αλλάξει ριζικά. Σήμερα δεν έχουμε Χάλκινους Ταύρους, δημόσιους ακρωτηριασμούς στον Ιππόδρομο ή φυσικό κανιβαλισμό. Η βία στις σύγχρονες δυτικές δημοκρατίες δεν είναι σωματική, αλλά θεσμική, οικονομική και ψυχολογική.
Ωστόσο, ο πολιτικός μηχανισμός της εξαπάτησης (αυτό που στην αρχαιότητα ονομαζόταν δημαγωγία και σήμερα ονομάζεται λαϊκισμός ή πολιτική επικοινωνία) παραμένει ακριβώς ο ίδιος. Η βασική ομοιότητα είναι διαχρονική:
Ο ηγέτης εκμεταλλεύεται την ελπίδα ή τον φόβο του λαού, υπόσχεται τα πάντα για να υφαρπάξει την ψήφο (την εξουσία) και, μόλις την εξασφαλίσει, εφαρμόζει την ακριβώς αντίθετη πολιτική, εγκλωβίζοντας τους πολίτες σε μια κατάσταση οικονομικής ή κοινωνικής ασφυξίας. Ας αναλύσουμε το φαινόμενο αυτό μέσα από τα παραδείγματα της σύγχρονης Ελληνικής πολιτικής ιστορίας εντοπίζοντας τις αναλογίες με τα ιστορικά αρχέτυπα.
1. Γεώργιος Παπανδρέου ο Νεότερος: Από το «Λεφτά υπάρχουν» στο Καστελλόριζο. Ο Γιώργος Παπανδρέου εξελέγη το 2009 μ.Χ. με ένα σύνθημα που έμεινε στην ιστορία: «Λεφτά υπάρχουν». Η προεκλογική του εκστρατεία βασίστηκε στην υπόσχεση της κοινωνικής δικαιοσύνης, των αυξήσεων και της αναδιανομής του πλούτου απέναντι σε μια κουρασμένη κοινωνία. Η Αναλογία με το Παρελθόν: Όπως ο Ανδρόνικος Κομνηνός ή ο Φάλαρις, παρουσιάστηκε ως ο ηγέτης που θα έφερνε την ευημερία και θα προστάτευε τον λαό από την κρίση.
Η Ανατροπή και η Καταπίεση: Μέσα σε λίγους μήνες, το προσωπείο της αφθονίας κατέρρευσε. Από το Καστελλόριζο ανακοινώθηκε η είσοδος της χώρας στο πρώτο Μνημόνιο. Οι υποσχέσεις για αυξήσεις μετατράπηκαν σε άγρια περικοπή μισθών και συντάξεων. Η «καταπίεση» εδώ εκφράστηκε με την αιφνίδια οικονομική εξαθλίωση εκατομμυρίων πολιτών, οι οποίοι βρέθηκαν εγκλωβισμένοι σε μια πολιτική που ποτέ δεν ψήφισαν.
2. Αντώνης Σαμαράς: Από τα «Ζάππεια» στην εφαρμογή του Μνημονίου. Ο Αντώνης Σαμαράς έχτισε την πολιτική του κυριαρχία ως ο απόλυτος πολέμιος του Μνημονίου. Μέσα από τα λεγόμενα «Ζάππεια» (Ι, ΙΙ και ΙΙΙ), υποσχέθηκε την πλήρη επαναδιαπραγμάτευση της δανειακής σύμβασης, την κατάργηση των επαχθών φόρων και την άμεση ανακούφιση της αγοράς.
Η Αναλογία με το Παρελθόν: Θυμίζει την στρατηγική του Ικέτα των Λεοντίνων, ο οποίος παρουσιάστηκε ως ο «απελευθερωτής» από τον ζυγό του προηγούμενου δυνάστη, κερδίζοντας την εμπιστοσύνη του λαού με σημαία την αντίσταση.
Η Ανατροπή και η Καταπίεση: Μόλις ανέλαβε την εξουσία το 2012 μ.Χ. σε συγκυβέρνηση, η «αντιμνημονιακή» ρητορική εξαφανίστηκε. Εφαρμόστηκε το δεύτερο Μνημόνιο με ακόμα σκληρότερα μέτρα (όπως ο φόρος ακινήτων που μονιμοποιήθηκε ως ΕΝΦΙΑ). Η αντίδραση του λαού στους δρόμους αντιμετωπίστηκε με έντονη καταστολή από τις δυνάμεις ασφαλείας, αποδεικνύοντας ότι η εξουσία, μόλις εδραιωθεί, προστατεύει τον εαυτό της με την βία.
3. Αλέξης Τσίπρας: Το «Σχίσιμο των Μνημονίων» και το Δημοψήφισμα του 2015 μ.Χ. Η περίπτωση του Αλέξη Τσίπρα αποτελεί ίσως την πιο καθαρή σύγχρονη αναλογία με την Άλμα Κόιν ή τον Αρισταγόρα της Μιλήτου. Ανέβηκε στην εξουσία το 2015 μ.Χ. υποσχόμενος το «σχίσιμο των μνημονίων με ένα νόμο και ένα άρθρο», την κατάργηση του ΕΝΦΙΑ και την διαγραφή του χρέους.
Η Απόλυτη Εξαπάτηση (Το Δημοψήφισμα): Το αποκορύφωμα της πολιτικής εξαπάτησης σημειώθηκε τον Ιούλιο του 2015. Ο λαός κλήθηκε να ψηφίσει σε ένα δημοψήφισμα, εκφράζοντας με ένα ηρωικό 61,3% το «ΌΧΙ» στα μέτρα των δανειστών. Μέσα σε μια νύχτα, η ηγεσία μετέτρεψε το «ΌΧΙ» σε «ΝΑΙ» (το λεγόμενο κωλοτούμπα), φέρνοντας το τρίτο και βαρύτερο Μνημόνιο.
Η Ύστερη Καταπίεση: Η κυβέρνηση που εκλέχθηκε για να συγκρουστεί με το καθεστώς, έγινε ο πιο πιστός εφαρμοστής του. Οι πλειστηριασμοί πρώτης κατοικίας ξεκίνησαν, η φορολογία εκτινάχθηκε και οι ελπίδες μιας ολόκληρης γενιάς για ανατροπή «καταβροχθίστηκαν» (θεσμικός κανιβαλισμός της ελπίδας) για χάρη της διατήρησης της κυβερνητικής καρέκλας.
4. Κυριάκος Μητσοτάκης: Το Προσωπείο του «Επιτελικού Εκσυγχρονισμού». Ο Κυριάκος Μητσοτάκης εξελέγη υποσχόμενος την επιστροφή στην κανονικότητα, την ασφάλεια, την μείωση των φόρων, την αξιοκρατία και την προστασία των θεσμών μέσα από ένα «επιτελικό κράτος» δυτικού τύπου.
.jpg)
Η Εργαλειοποίηση των Κρίσεων: Με αφορμή την πανδημία ή τις φυσικές καταστροφές, επιβλήθηκαν αυστηροί περιορισμοί, ενώ η οικονομική πίεση (ακρίβεια, πληθωρισμός) αντιμετωπίζεται με επιδόματα-ψίχουλα (passes), κρατώντας τον λαό σε μια κατάσταση οικονομικής εξάρτησης από το κράτος.
Η Χειραγώγηση των Μέσων Ενημέρωσης: Η απόλυτη κυριαρχία στην ενημέρωση μέσω χρηματοδοτήσεων (π.χ. λίστα Πέτσα) εξασφαλίζει ότι το «προσωπείο» του πετυχημένου ηγέτη παραμένει άθικτο, ενώ η πραγματικότητα της κοινωνίας αποσιωπάται.
Το Κοινό «Τέλος» στην Σύγχρονη Εποχή. Όπως αναλύσαμε, οι αρχαίοι τύραννοι είχαν ένα βίαιο φυσικό τέλος. Στην σύγχρονη δημοκρατία, το «κακό τέλος» των ηγετών αυτών είναι πολιτικό και ηθικό. Οι ηγέτες που εξαπάτησαν τον Ελληνικό λαό δεν λιντσαρίστηκαν στον Ιππόδρομο, αλλά καταποντίστηκαν πολιτικά.
Το μάθημα παραμένει το ίδιο: η εξουσία που βασίζεται στο ψέμα και την καταπίεση —είτε εκφράζεται με τον Χάλκινο Ταύρο του Φάλαρι είτε με τα Μνημόνια και τις υποκλοπές του σήμερα— είναι νομοτελειακά καταδικασμένη να καταρρεύσει, αφήνοντας πίσω της ηγέτες που η Ιστορία τους θυμάται μόνο για την ύβρη τους.
Ο δε Κούλης είναι και ένας νέος Αρδιαίος ο Τύραννος με τα αγκάθια και τους ασπάλαθους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου