Η λειψυδρία χτυπά και τις λίμνες - Από την απώλεια του υδάτινου όγκου της Μεγάλης Πρέσπας μέχρι τη συρρίκνωση του Μόρνου.
Οι εικόνες των νερών που υποχωρούν και αφήνουν πίσω τους εκτεθειμένο πυθμένα, εγκαταλελειμμένες προβλήτες και άλλοτε βυθισμένα κτήρια αποτελούν μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις της λειψυδρίας και αφορούν και στις ελληνικές λίμνες.
Σε ορισμένες ελληνικές λίμνες η στάθμη μειώνεται επί δεκαετίες, καθώς η περιορισμένη βροχόπτωση και η αυξημένη εξάτμιση συνδυάζονται με τις αντλήσεις για άρδευση. Σε άλλες, μεγάλα τεχνικά έργα, αναχώματα, εκτροπές και φράγματα έχουν μεταβάλει τη φυσική κυκλοφορία του νερού. Υπάρχουν επίσης τεχνητοί ταμιευτήρες, όπως ο Μόρνος και η Κερκίνη, των οποίων η στάθμη επηρεάζεται άμεσα από τις ανθρώπινες ανάγκες και τον τρόπο λειτουργίας των φραγμάτων.
Τα διαθέσιμα δεδομένα για τη Μεγάλη Πρέσπα, τη Βεγορίτιδα, την Κορώνεια, τη Δοϊράνη, την Παμβώτιδα, την Κερκίνη και τον Μόρνο δείχνουν ότι ο υδάτινος χάρτης της χώρας δεν παραμένει σταθερός. Οι μεταβολές, ωστόσο, δεν είναι απολύτως συγκρίσιμες: αλλού μετριέται η πτώση της στάθμης, αλλού η απώλεια όγκου ή επιφάνειας και αλλού η υποχώρηση των φυσικών παραλίμνιων οικοτόπων.
Μεγάλη Πρέσπα: Πτώση οκτώ μέτρων και απώλεια του μισού όγκου
Η Μεγάλη Πρέσπα, η διασυνοριακή λίμνη που μοιράζονται η Ελλάδα, η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία, αποτελεί ένα από τα σαφέστερα παραδείγματα μακροχρόνιας απώλειας νερού.
Επιστημονική μελέτη, η οποία ανέλυσε δορυφορικές εικόνες από το 1984 έως το 2020, υπολόγισε ότι η επιφάνεια της λίμνης μειώθηκε από 273,38 σε 254,51 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η απώλεια ανέρχεται σε 18,87 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή περίπου στο 6,9% της αρχικής επιφάνειας.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν εξετάζεται όχι μόνο η επιφάνεια, αλλά και ο όγκος. Η στάθμη της λίμνης υποχώρησε κατά περίπου οκτώ μέτρα σε βάθος δεκαετιών, ενώ η εκτιμώμενη απώλεια του αποθηκευμένου νερού έφτασε περίπου στο 54%. Νεότερη επιστημονική ανασκόπηση εκτιμά ότι η απώλεια όγκου ενδέχεται να είχε φτάσει το 56,8% το 2022. Αυτό σημαίνει ότι μια σχετικά μικρότερη ποσοστιαία μεταβολή της ακτογραμμής μπορεί να κρύβει πολύ μεγαλύτερη μείωση του πραγματικά διαθέσιμου νερού.
Η υποχώρηση συνδέεται με έναν συνδυασμό παραγόντων: περιορισμένες βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις, υψηλότερη εξάτμιση, γεωργικές αντλήσεις και τη φυσική υπόγεια διαφυγή νερού μέσα από το καρστικό σύστημα προς τη λίμνη Οχρίδα. Η μείωση του όγκου επιβαρύνει παράλληλα την ποιότητα του νερού, καθώς τα θρεπτικά και ρυπαντικά φορτία συγκεντρώνονται σε μικρότερη ποσότητα νερού.
Μεγάλη Πρέσπα
Βεγορίτιδα: Η λίμνη που πλήρωσε την υπερεκμετάλλευση του νερού
Η Βεγορίτιδα, μία από τις μεγαλύτερες φυσικές λίμνες της Ελλάδας, έχει γνωρίσει εντυπωσιακές μεταβολές της στάθμης της κατά τον τελευταίο αιώνα. Σε αντίθεση με περιπτώσεις όπου η πρόσφατη ξηρασία θεωρείται ο βασικός παράγοντας, η μεγάλη ιστορική υποχώρηση της Βεγορίτιδας συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την ανθρώπινη διαχείριση. Το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών αποδίδει τη μείωση της στάθμης στην υπερεκμετάλλευση του νερού για την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας και την εντατική άρδευση.
Επιστημονικές μελέτες επισημαίνουν ότι η λίμνη παρουσίασε σημαντικές διακυμάνσεις εξαιτίας άμεσων αντλήσεων και αλλαγών στη λειτουργία του ευρύτερου υδρολογικού συστήματος. Μετά τη μεγάλη υποχώρηση του 20ού αιώνα, καταγράφηκε και μερική ανάκαμψη της στάθμης, η οποία δημιούργησε νέα ζητήματα σχετικά με τα όρια της λίμνης και τις χρήσεις των εκτάσεων που είχαν αποκαλυφθεί όταν τα νερά βρίσκονταν χαμηλότερα.
Κορώνεια: Η οικολογική κατάρρευση μιας λίμνης
Η Κορώνεια αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική περίπτωση ελληνικής λίμνης που βρέθηκε στα όρια της εξαφάνισης. Η λίμνη είχε στο παρελθόν βάθος μεγαλύτερο από πέντε μέτρα. Επιστημονική μελέτη καταγράφει σταδιακή πτώση του βάθους από 3,8 μέτρα το 1980 σε λιγότερο από ένα μέτρο το 1997. Στο ίδιο διάστημα, η υδάτινη επιφάνεια εκτιμάται ότι μειώθηκε κατά περίπου 50% και ο όγκος του νερού κατά 80%.
Σε περιόδους έντονης ανομβρίας η Κορώνεια σχεδόν αποξηράνθηκε, με μεγάλα τμήματα του πυθμένα της να μένουν εκτεθειμένα. Η συρρίκνωση συνοδεύτηκε από ακραία υποβάθμιση της ποιότητας του νερού, ευτροφισμό και επαναλαμβανόμενα περιστατικά μαζικών θανάτων ψαριών και πτηνών. Η κρίση δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή. Η υπεράντληση για γεωργική χρήση, η εντατική καλλιέργεια, τα λιπάσματα, τα φυτοφάρμακα και η επιβάρυνση από αστικά και βιομηχανικά απόβλητα είχαν καθοριστικό ρόλο.
Καθώς μειώθηκε ο όγκος του νερού, οι συγκεντρώσεις των ρυπαντικών και θρεπτικών ουσιών αυξήθηκαν. Δημιουργήθηκε έτσι ένας φαύλος κύκλος: λιγότερο νερό, μεγαλύτερη συγκέντρωση ρύπων, εντονότερος ευτροφισμός και περαιτέρω υποβάθμιση του οικοσυστήματος.
Δοϊράνη: Έξι μέτρα χαμηλότερα μέσα σε λίγα χρόνια
Η Δοϊράνη βρίσκεται στα σύνορα της Ελλάδας με τη Βόρεια Μακεδονία. Έχει συνολική έκταση περίπου 40 τετραγωνικών χιλιομέτρων, από τα οποία τα δύο πέμπτα ανήκουν στην Ελλάδα και τα τρία πέμπτα στη γειτονική χώρα. Αποτελεί προστατευόμενο διασυνοριακό οικοσύστημα με ιδιαίτερη σημασία για την ορνιθοπανίδα και την αλιεία.
Η μεγάλη υδρολογική κρίση της λίμνης εκδηλώθηκε κυρίως από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Επιστημονικές μελέτες καταγράφουν σημαντική πτώση της στάθμης, κυρίως κατά την περίοδο 1987–2003, η οποία περιόρισε τις ρηχές παράκτιες περιοχές και επηρέασε τη βλάστηση και την ιχθυοπανίδα.
Η συνολική πτώση έχει υπολογιστεί σε περίπου έξι μέτρα. Η εξέλιξη συνδέθηκε τόσο με συνεχόμενες περιόδους ξηρασίας όσο και με ανθρώπινες παρεμβάσεις, αντλήσεις και αυξημένες αρδευτικές ανάγκες.
Η Δοϊράνη παρουσίασε μεταγενέστερα σημάδια ανάκαμψης. Η περίπτωση της λίμνης δείχνει, ωστόσο, πόσο ευάλωτο μπορεί να γίνει ένα ρηχό διασυνοριακό οικοσύστημα όταν η ανομβρία συμπίπτει με αυξημένη κατανάλωση νερού.
Παμβώτιδα: Η λίμνη χάνει τη φυσική της ακτή
Η περίπτωση της Παμβώτιδας είναι διαφορετική. Δεν υπάρχει ένα εξίσου σαφές και ευρέως αποδεκτό πρόσφατο ποσοστό συρρίκνωσης της συνολικής υδάτινης επιφάνειας, αντίστοιχο με εκείνα της Μεγάλης Πρέσπας ή του Μόρνου.
Η μεταβολή αφορά κυρίως την απώλεια της φυσικής παραλίμνιας ζώνης, την αποκοπή υγροτοπικών εκτάσεων και τη σταδιακή υποβάθμιση των οικολογικών λειτουργιών της λίμνης.
Η αστική ανάπτυξη στο λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων, η κατασκευή αναχωμάτων, οι αποστραγγίσεις και η αλλαγή των χρήσεων γης έχουν περιορίσει και κατακερματίσει τους φυσικούς παρόχθιους οικοτόπους. Επιστημονικές εργασίες καταγράφουν ταχεία απώλεια και κατακερματισμό οικοτόπων στη λεκάνη, παράλληλα με υποβάθμιση της ποιότητας του νερού.
Η Παμβώτιδα αντιμετωπίζει επίσης έντονο ευτροφισμό. Η συσσώρευση θρεπτικών ουσιών ευνοεί την υπερβολική ανάπτυξη φυτοπλαγκτού και κυανοβακτηρίων, περιορίζει το οξυγόνο και επηρεάζει τη διαύγεια και τη βιοποικιλότητα.
Η πιο ακριβής διατύπωση, κατά τους επιστήμονες, είναι ότι η Παμβώτιδα δεν «χάνει μόνο νερό», αλλά ότι χάνει τμήματα της φυσικής ακτής, των υγροτόπων και της υδρολογικής σύνδεσής της με το λεκανοπέδιο.
Παμβώτιδα
Κερκίνη: Η λίμνη που μεγαλώνει και μικραίνει ανάλογα με το φράγμα
Η Κερκίνη είναι τεχνητός ταμιευτήρας και η υδάτινη επιφάνειά της παρουσιάζει μεγάλες εποχικές διακυμάνσεις. Το νερό συγκρατείται ή απελευθερώνεται ανάλογα με τις εισροές του Στρυμόνα, τις αρδευτικές ανάγκες και την αντιπλημμυρική λειτουργία του φράγματος. Η στάθμη μπορεί να αυξηθεί περισσότερο από πέντε μέτρα μέσα σε λίγους μήνες, μεταβάλλοντας σημαντικά τη διαθέσιμη επιφάνεια και τους παρόχθιους οικοτόπους.
Οι αυξομειώσεις έχουν άμεσες επιπτώσεις στους καλαμιώνες, στα νούφαρα, στις νησίδες φωλιάσματος και στις περιοχές όπου τρέφονται τα υδρόβια πουλιά. Ο Δήμος Σερρών επισημαίνει ότι οι μεγάλες ετήσιες διακυμάνσεις απειλούν τμήματα της υδρόβιας βλάστησης και κινδυνεύουν να μετατρέψουν την Κερκίνη σε μια απλή αποθήκη νερού, σε βάρος των οικολογικών λειτουργιών της.
Κερκίνη
Μόρνος: Η επιφάνεια μειώθηκε περισσότερο από 54%
Ο Μόρνος προσφέρει την πιο εντυπωσιακή πρόσφατη εικόνα συρρίκνωσης. Πρόκειται για τεχνητό ταμιευτήρα και βασική πηγή υδροδότησης της Αττικής. Σύμφωνα με ανάλυση δορυφορικών εικόνων του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η έκτασή του το 2022 κυμαινόταν μεταξύ 16,6 και 19,1 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Τον Δεκέμβριο του 2023 είχε υποχωρήσει στα 14,3 τετραγωνικά χιλιόμετρα και τον Νοέμβριο του 2024 στα 10,4. Τον Σεπτέμβριο του 2025 περιορίστηκε στα 8,7 τετραγωνικά χιλιόμετρα, τη χαμηλότερη καταγραφή της συγκεκριμένης περιόδου.
Η σύγκριση των 19,1 τετραγωνικών χιλιομέτρων των αρχών του 2022 με τα 8,7 του Σεπτεμβρίου 2025 αντιστοιχεί σε μείωση περίπου 54,5% της υδάτινης επιφάνειας. Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα γεωπαρατήρησης Copernicus ανέφερε επίσης ότι ο ταμιευτήρας είχε χάσει σχεδόν το μισό του όγκου του μέσα σε τέσσερα χρόνια, συνδέοντας τη μεταβολή με την παρατεταμένη ξηρασία και τις μειωμένες βροχοπτώσεις.
Η απουσία βροχών, οι υψηλές θερμοκρασίες και οι περιορισμένες χιονοπτώσεις στα γύρω ορεινά επηρέασαν την ανατροφοδότηση του ταμιευτήρα. Στις αρχές του 2026 καταγράφηκε μια μικρή ανάκαμψη, με την έκταση να υπολογίζεται σε περίπου 9,1 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η αύξηση αυτή, ωστόσο, δεν αναιρεί τη μεγάλη συρρίκνωση που είχε προηγηθεί.
Μόρνος
Γιατί χάνονται τα νερά
Οι επτά περιπτώσεις δείχνουν ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός παράγοντας που οδηγεί στη συρρίκνωση τις ελληνικές λίμνες.
Η μείωση των βροχοπτώσεων και της χιονοκάλυψης περιορίζει τις φυσικές εισροές. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες ενισχύουν την εξάτμιση, ιδιαίτερα στις ρηχές λίμνες. Οι γεωργικές αντλήσεις αφαιρούν νερό τόσο από τις λίμνες όσο και από τους υπόγειους υδροφορείς που τις τροφοδοτούν.
Τα φράγματα, οι εκτροπές, τα αναχώματα και τα αποστραγγιστικά έργα μεταβάλλουν τη φυσική κίνηση του νερού. Η ρύπανση επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τα συστήματα, καθώς η ίδια ποσότητα θρεπτικών ή ρυπαντικών ουσιών συγκεντρώνεται σε μικρότερο όγκο.
Η απώλεια νερού μπορεί να προκαλέσει αύξηση της θερμοκρασίας του νερού, έλλειψη οξυγόνου, ευτροφισμό, απώλεια περιοχών αναπαραγωγής ψαριών και πτηνών, περιορισμό της αλιείας και εντονότερο ανταγωνισμό μεταξύ ύδρευσης, γεωργίας, ενέργειας και προστασίας της φύσης.
Η Πρέσπα αποτυπώνει μια μακροχρόνια απώλεια τεράστιου όγκου νερού. Η Βεγορίτιδα δείχνει τις συνέπειες της υπερεκμετάλλευσης και της ενεργειακής διαχείρισης. Η Κορώνεια αποτελεί το πιο ακραίο παράδειγμα οικολογικής κατάρρευσης, ενώ η Δοϊράνη αποδεικνύει την ευαλωτότητα των ρηχών διασυνοριακών λιμνών.
Στην Παμβώτιδα, η πίεση αποτυπώνεται κυρίως στην απώλεια της φυσικής παραλίμνιας ζώνης και στην υποβάθμιση της ποιότητας του νερού. Στην Κερκίνη, το κρίσιμο ζήτημα είναι η εξισορρόπηση ανάμεσα στην αποθήκευση νερού, στην άρδευση και στην προστασία ενός διεθνώς σημαντικού υγροτόπου.
Ο Μόρνος, τέλος, μεταφέρει το πρόβλημα από την περιβαλλοντική σφαίρα στην καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών, καθώς η συρρίκνωσή του συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια υδροδότησης της Αττικής.
Οι λίμνες δεν αποτελούν στατικές μπλε επιφάνειες πάνω στον χάρτη. Είναι ζωντανά συστήματα που καταγράφουν όσα συμβαίνουν σε ολόκληρη τη λεκάνη τους. Και όταν τα νερά τους υποχωρούν, η αλλαγή αποτελεί προειδοποίηση όχι μόνο για τα οικοσυστήματα, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο η χώρα παράγει, καλλιεργεί, καταναλώνει και διαχειρίζεται το πολυτιμότερο φυσικό της αγαθό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου