Γράφει ο
ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ
Δρ. Διεθνών Σχέσεων
Η κλιμάκωση των πολέμων σε Ουκρανία και δυτική Ασία (Μέση Ανατολή) συνεχίζεται. Οι δηλώσεις ηγετών εμπλεκόμενων χωρών υπέρ των συνομιλιών και οι διπλωματικές διεργασίες (Ανκορατζ, μνημόνιο ΗΠΑ-Ιράν) αποτυγχάνουν τη δρομολόγηση πολιτικών λύσεων. Τα μέτωπα διευρύνονται, αγκαλιάζουν νέους δρώντες, γίνονται πιο φονικά και πιο επικίνδυνα για μία μεγαλύτερη ανάφλεξη. Η διεθνής οικονομία δένεται βαθύτερα και στενότερα με την πορεία των μαχών. Συνακόλουθα, οι εξελίξεις επιταχύνουν τη μετατροπή της διεθνούς πολιτικής σε μία πολεμική αρένα.
Η στενή σχέση των δύο πολέμων με την εξέλιξη της δομής του ιμπεριαλιστικού συστήματος είναι η αιτία. Η παραμονή της Ρωσίας στο κλαμπ των μεγάλων δυνάμεων δυσκολεύει εξαιρετικά, χωρίς την ένταξη επαρκούς μέρους της Ουκρανίας στη σφαίρα επιρροής της. Ωστόσο, μία Ρωσία μεγάλη δύναμη αποτελεί δυναμίτη στα θεμέλια της πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ. Αντίστοιχα, μία κυρίαρχη Αμερικανοκεντρική αρχιτεκτονική στη δυτική Ασία είναι αναγκαία στην πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ. Όμως, η τελευταία λειτουργεί ως «σαράκι» για τη θέση της Κίνας και Ρωσίας ως μεγάλες δυνάμεις, και του Ιράν ως ισχυρή περιφερειακή δύναμη. Εξού, οι πλείστες αναφλέξεις σε αυτές τις περιοχές.
Αρχικά, η Ουκρανία είναι σημαντική ως κράτος. Κατέχει πολύτιμα μέταλλα (σίδηρο, ουράνιο, άνθρακα, σπάνιες γαίες). Προσδίδει ιστορικό βάθος στο αφήγημα του «Πανσλαβισμού» και του «Ρωσικού κόσμου» (κοινή κουλτούρα &πολιτική κληρονομιά). Εξάγει διατροφικά ήδη σε κρίσιμες ποσότητες (σόγια, σιτάρι, καλαμπόκι, κραμβέλαιο, κριθάρι ηλιόσπορο). Διαθέτει σημαντικό και μορφωμένο πληθυσμό (αγορά, εργατικό δυναμικό, στρατιωτικές υπηρεσίας). Έχει κρίσιμες οικονομικές υποδομές (βιομηχανία, πυρηνικά εργοστάσια). Έτσι, αποτελεί ένα σημαίνων περιουσιακό στοιχείο για κάθε μεγάλη δύναμη που θα τη θέση στη σφαίρα επιρροής της.
Κυρίως όμως, η Ουκρανία έχει σημασία ως χώρος. Η επικράτεια της μεσολαβεί στην επικοινωνία της Ρωσίας με την Ευρώπη και της Μαύρης Θάλασσας με τη Βαλτική και τη Λευκή Θάλασσα, ενώ η ακτογραμμή της «ελέγχει» την επικοινωνία της Ρωσικής Κασπίας με τη Μαύρη Θάλασσα. Στον άξονα ανατολή-δύση οι πεδιάδες της, και στον άξονα βορά-νότου οι λιμένες και τα υδάτινα δίκτυα της, με τις προεκτάσεις τους στη Ρωσία και στην κεντροανατολική Ευρώπη, επιτρέπουν τη χρήση πλοίων και την ανάπτυξη σιδηροδρόμων, αυτοκινητοδρόμων, αγωγών και στρατιωτικών βάσεων, ευνοώντας και ελέγχοντας τη ροή εμπορευμάτων, ενέργειας και στρατιωτών-υλικού. Παράλληλα, η εγγύτητα της στη Ρωσία, επηρεάζει την ικανότητα αυτής στην αποτροπή πρώτου στρατηγικού πλήγματος και στην απάντηση της σε αυτό. Σε περίπτωση χρήσης του Ουκρανικού εδάφους τα χρονικά περιθώρια άμυνας της φθίνουν, ενώ αυξάνουν αυτά του εχθρού (προειδοποίηση). Συνεπώς, η Ουκρανία είναι στρατηγικός μεταφορικός κόμβος στην Αν. Ευρώπη και ρυθμιστή της Ρωσικής ισχύος στα στρατηγικά όπλα.
Αντίστοιχα, η δυτική Ασία είναι σημαντική ως οικόπεδο. Είναι ο κρίσιμος τροφοδότης της διεθνούς οικονομίας με υδρογονάνθρακες (υ/α) και κυρίως πετρέλαιο. Διαθέτει τεράστιες δυνατότητες στην παραγωγή ΑΠΕ. Κατέχει σημαντικά ορυκτά (σπάνιες γαίες, χαλκό, αλουμίνιο, λίθιο, ήλιο), όπως και το κρίσιμο στην παραγωγή λιπασμάτων θείο. Αποτελεί πηγή φθηνού εργατικού δυναμικού. Εμπεριέχει δυναμικές αγορές. Λειτουργεί ως εστία κεφαλαίων. Εδράζει ιερούς τόπους μεγάλων θρησκειών, με κολοσσιαία διεθνή επιρροή. Επόμενα, παρέχει εξαιρετικό στρατηγικό βάθος στις δυνάμεις που ασκούν σημαντική επιρροή στα εδάφη της.
Έχει όμως σημασία και ως χώρος. Διαθέτει «σημεία πνιγμού» των θαλάσσιων (Ορμούζ, Σουέζ, Μπαμπ Ελ-Μαντέπ, Δαρδανέλια) και «λαιμούς μπουκαλιού» των χερσαίων (χερσόνησος Σινά, διάδρομος Λεβάντε, κοιλάδα Ευφράτη, όρη Ζάκρος, πύλες Ανατολίας, όρη Ελμπαρζ, ορεινοί και παράκτιοι-πεδινοί διάδρομοι Πακιστάν-Ιράν, διάδρομοι της στέπας και κοιλάδων ποταμών μεταξύ Κεντρικής Ασίας-Ιράν) μεταφορών. Δίνει δυνατότητες προβολής ισχύος και ελέγχου κινήσεων σε Ινδικό Ωκεανό, Κέρας Αφρικής-Ερυθρά Θάλασσα, Αν. Μεσόγειο-Αιγαίο, Καύκασο-Κεντρική Ασία- Κασπία, Βαλκάνια-Μαύρη Θάλασσα. Συνολικά αποτελεί γέφυρα στους άξονες Ευρώπη-Ασία και Αρκτικός-Ινδικός, και πεδίο επηρεασμού των ισορροπιών στον πυρήνα της «παγκόσμιας νήσου» (Άφρο-Ευρασία). Συνεπώς, έχει πλανητική στρατηγική αξία.
Ακόλουθα, η διεθνής κατανομή ισχύος συνδέεται άμεσα με τις δύο περιοχές. Κάθε προώθηση της Ρωσίας στην Ουκρανία υπονομεύει τις θέσεις των ΗΠΑ και του γαλλογερμανικού άξονα (ΕΕ) στην Αν. Ευρώπη και δοκιμάζει τη συμμαχία τους, αυξάνοντας την εξάρτηση της Ευρώπης από οδούς εφοδιασμού που ελέγχει η Μόσχα και δημιουργώντας όρους για την έλξη της πρώτης στη δεύτερη. Κάθε προώθηση των ΗΠΑ στην Ουκρανία υπονομεύει τη θέση της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα, ωθώντας τη στο περιθώριο της Ευρώπης. Αντίστοιχα, κάθε προώθηση των ΗΠΑ στη δυτική Ασία σφίγγει το κλοιό γύρω από Κίνα, Ρωσία, Ιράν, αποδυναμώνοντας τους ως πυρήνα ολοκλήρωσης της Ευρασίας. Κάθε προώθηση αυτών στη δυτική Ασία πριονίζει την κυρίαρχη θέση των ΗΠΑ, απεγκλωβίζοντας δυνάμεις προς μια πιο τοπική και Ευρασιατική αρχιτεκτονική. Έτσι, ο διεθνής συσχετισμός αλλάζει με κάθε ουσιώδη μεταβολή στις ισορροπίες σε αυτές τις περιοχές.
Ακόλουθα, αλλάζει και η δομή του ιμπεριαλιστικού συστήματος. Κάθε έλξη της ΕΕ προς τη Ρωσία φθίνει την κυριαρχία των ΗΠΑ στην Ευρώπη, πλήττοντας τη διεθνή πρωτοκαθεδρία τους. Κάθε υποχώρηση της Ρωσίας προς την Ασία ωθεί απειλές αποσταθεροποίησης και διαμελισμού της, ενισχύοντας την εξάρτηση της από Ασιατικές χώρες/Κίνα. Αντίστοιχα, κάθε ένταση του κλοιού των ΗΠΑ γύρω από Ρωσία, Κίνα, Ιράν, τους ωθεί σε περιθωριοποίηση και απομόνωση. Κάθε βήμα προς μια πιο τοπική και Ευρασιατική αρχιτεκτονική στη δυτική Ασία, αποδυναμώνει τη θέση των ΗΠΑ στον κόσμο. Το αποτέλεσμα είναι η ενίσχυση ή κάμψη της διεθνούς θέσης του κάθε δρώντα.
Μία εξέλιξη που απορρέει απ’ τη σημασία της Ευρώπη και της δυτικής Ασίας για αυτούς. Η πρώτη δίνει στρατηγικό βάθος στην ηγεμονία των ΗΠΑ στο δυτικό ημισφαίριο, όπου εδράζεται η διεθνής πρωτοκαθεδρία τους. Διατηρεί όμως και ιστορικές αλληλεξαρτήσεις με τη Ρωσία, που καθιστούν αναγκαία τη μία για την άλλη, ιδίως όσο αδυνατούν να ακολουθήσουν την άνοδο της, όχι πάντα φιλικής, Ασίας. Αντίστοιχα, οι ΗΠΑ ελέγχουν τις ροές εμπορευμάτων/ενέργειας στην Ευρασία και
θρέφουν τη διεθνή κυριαρχία του δολαρίου (πετροδολάριο) μέσω της δυτικής Ασίας. Αυτή όμως λειτουργεί και ως πρώτη γραμμή άμυνας των Κίνα και Ρωσία στην Κεντρική Ασία και τον Καύκασο, ως πηγή ενέργειας και γέφυρα της Κίνας με την ΕΕ, ως συνδιαμορφωτής των ενεργειακών τιμών και γέφυρα της Ρωσίας με τον Ινδικό, και ως φυσικό και άμεσο πεδίο οικονομικής ολοκλήρωσης και ασφάλειας του Ιράν. Σε αυτή τη βάση, οι δύο ζώνες καθίστανται ζωτικές για τους δρώντες.
Εξού, η ένταξη τους στις στρατηγικές τους. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν την πρόσδεση της Ουκρανίας στη Δυτική αρχιτεκτονική, ενώ η Ρωσία την εγκόλπωση της στις μετασοβιετικές αντίστοιχες δομές της. Αντίστοιχα, οι ΗΠΑ θέλουν μία αρχιτεκτονική με «κάστρο» το Ισραήλ και «πύργους» τις Τουρκία, Σαουδική Αραβία (ΒΣΑ) στη δυτική Ασία, ενώ Κίνα, Ρωσία και Ιράν ζητούν κεντρικό ρόλο σε ένα πλαίσιο βασισμένο σε συμφωνίες τοπικών κρατών. Πρόκειται για διαχρονικούς στόχους. Ωστόσο, ο τρόπος υλοποίησης τους αλλάζει, στη βάση αλλαγών στο συσχετισμό δύναμης και στις σχέσεις μεταξύ των δρώντων.
Σήμερα, ουσιώδης αλλαγές στις ισορροπίες ισχύος κυοφορούνται και στα δύο μέτωπα. Η Ρωσία πλησιάζει στην κατάληψη της «ζώνης φρούριο» στο Ντομπάς και στον πλήρη έλεγχο του, γεγονός που ευκολύνει την ώθηση των δυνάμεων της προς το Χάρκοβο, την Οδησσό, ακόμη και το Κίεβο. Το Ιράν ήλεγξε το Ορμούζ και έδειξε ότι μπορεί να πλήττει βάσεις και στρατηγικές υποδομές των ΗΠΑ, του Ισραήλ και των εταίρων τους στον Περσικό Κόλπο. Προηγήθηκε το 2021, η προώθηση του Κιέβου στο Ντονιέτσκ και η στενότερη σύνδεση του με το ΝΑΤΟ, που έθεταν σε κίνδυνο τις Ρωσικές θέσεις στην Κριμαία και την ισορροπία Ρωσίας-ΝΑΤΟ. Αντίστοιχα, το Φλεβάρη του 2026, ΗΠΑ και Ισραήλ επιχείρησαν την αλλαγή ή τη συνθηκολόγηση του Ιρανικού καθεστώτος, μέσω βομβαρδισμών, κάτι που θα σήμαινε τον έλεγχο ή την άσκηση επιρροής από τις ΗΠΑ σε ζωτικές εμπορικές οδούς της Κίνας (BRI) και της Ρωσίας (INSTC), αλλά και σε περάσματα κρίσιμα για την εδαφική ακεραιότητα τους (Ρωσία: βόρειος Καύκασος, Σιβηρία. Κίνα: Σιν-Γιάνγκ), όπως του νοτίου Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας. Ως συνέπεια, οι θέσεις των ΗΠΑ υποχωρούν.
Το αποτέλεσμα είναι η διαμόρφωση συνθηκών για δύο στρατηγικές ήττες τους. Η Ρωσία προχωρά τη διαδικασία εισόδου επαρκούς μέρους της Ουκρανίας στη σφαίρα επιρροής της. Μία τοπική και Ευρασιατική αρχιτεκτονική ανατέλλει στη δυτική Ασία. Η πρώτη εξέλιξη σημαίνει μεγαλύτερη επιρροή της Ρωσίας σε ζωτικές οδούς εφοδιασμού της ΕΕ (Βαλτική, Μαύρη Θάλασσα) και στον ζωτικό από άποψη ασφάλειας διάδρομο της Μεγάλης Ευρωπαϊκής πεδιάδας (Μόσχα-Βερολίνο-Παρίσι). Η δεύτερη ωθεί την απελευθέρωση των οδών εμπορίου-ενέργειας και των συναλλαγών υ/α από την επιρροή της στρατιωτικής ισχύος των ΗΠΑ και του Ισραήλ, υπονομεύοντας τον IMEC και το πετροδολάριο. Συνδυαστικά, συνιστούν την επιτάχυνση της διαδικασίας ολοκλήρωσης της Ευρασίας υπό το τρίγωνο συνεργασίας Κίνα, Ιράν, Ρωσία, ενισχύοντας τάσεις αυτονόμησης της ΕΕ από τις ΗΠΑ. Συνεπώς, αποτελούν απειλή για την πλανητική πρωτοκαθεδρία τους.
Σε αυτή τη βάση, οι ΗΠΑ επιχείρησαν μία τακτική αναπροσαρμογή. Θέλησαν μία συμφωνά για τη λήξη των μαχών στην Ουκρανία στις υφιστάμενες θέσεις (πριν την κατάληψη της Κονσταντινίφκα), η οποία θα επέτρεπε και μία ορισμένη προσέγγιση της Ρωσίας με σκοπό την ασθένιση της σχέσης της με Κίνα και Ιράν. Ως καρότο της προσέφεραν διευκολύνσεις και συνεργασίες στους τομείς των υ/α. Ως μαστίγιο αξιοποίησαν τη συνεργασία με την ΕΕ στην ένταση των κυρώσεων στον υ/ακικό τομέα της Ρωσίας, στο κυνήγι του σκιώδη στόλου τάνκερ της, στην ενίσχυση της δυνατότητας του Κιέβου να πλήττει στόχους στο έδαφος της, κύρια διυλιστήρια. Αντίστοιχα, επιχείρησαν να έλξουν το Ιράν προς την αρχιτεκτονική που προωθούν στη δυτική Ασία και στην παραίτηση του από τον έλεγχο του Ορμούζ, που αποτελεί και τον καταλύτη για την αλλαγή των ισορροπιών στην περιοχή. Του προσέφεραν οικονομικές διευκολύνσεις και παροχές. Δέχθηκαν μεσολαβητικό ρόλο εταίρων τους (Τουρκία, ΒΣΑ, Ιράκ) που προωθούν εναλλακτικούς οδούς εμπορίου (NDR Τουρκία-Ιράκ, σιδηροδρομική σύνδεση Τουρκίας-ΒΣΑ) και δεν επιθυμούν το κόστος ενός μεγάλου πολέμου στη δυτική Ασία. Κινήθηκαν για την ασθένιση της περιφερειακής επιρροής του, δια της συμφωνίας Ισραήλ-Λιβάνου, της άσκησης πίεσης στο Ιράκ και της έναρξης νέων στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά της Υεμένης από το ΒΣΑ, αποσκοπώντας σε αποδυνάμωση της Χεσμπολά, των Ιρακινών Σιτικών πολιτοφυλακών και των Χούθι. Σε αυτό το πνεύμα, προχώρησαν στις συμφωνίες του Ανκορατζ και στην υπογραφή του Μνημονίου κατανόησης με το Ιράν.
Όμως, οι εξελίξεις δε δικαίωσαν την επιλογή τους. Η προέλαση της Ρωσίας στο Ντομπάς επιμένει, παρά τα πλήγματα του Κιέβου στο έδαφος της και την αύξηση της οικονομικής πίεσης εναντίον της. Η τελευταία μάλιστα ίσως μειωθεί ως συνέπεια της νέας ανόδου των τιμών ενέργειας που επιφέρουν οι εντάσεις στο Ορμούζ και στην Ερυθρά Θάλασσα. Το Ιράν αντίστοιχα, αρνείται την παράδοση του Στενού και διατηρεί απαιτήσεις σε περιφερειακά θέματα (Λίβανος). Αναμενόμενα, οι δύο χώρες δε δέχθηκαν το πλαίσιο των ΗΠΑ, λόγω και της τεράστιας καχυποψίας τους γι’ αυτές μετά απ’ όσα έχουν συμβεί τις τελευταίες δεκαετίες. Αντίθετα, η Ρωσία συνέδεσε την προστασία της σφαίρας επιρροής της στην πρώην ΕΣΣΔ, με τη νίκη στην Ουκρανία, η οποία και εγγυάται την επάνοδο της ως μεγάλο παίχτη στην Ευρώπη. Το Ιράν συσχέτισε την επιβίωση του με τον έλεγχο του Ορμούζ και την ισχύ του σε πυραύλους και δρώνους, παράγοντες που το αναδεικνύουν σε πρωταγωνιστή ή ηγεμόνα στη δυτική Ασία. Τα οφέλη που προσδοκούνε οι δύο χώρες από τη συνέχεια της πολιτικής τους υπερβαίνουν αυτά από μία συμφωνία με τις ΗΠΑ.
Ως απάντηση, οι ΗΠΑ στρέφονται ξανά σε στρατιωτικές λύσεις. Επανεκκίνησαν το βομβαρδισμό του Ιράν, εστιάζοντας στον επανέλεγχο του Ορμούζ, ενώ επανέρχονται σενάρια καταδρομικών επιχειρήσεων για την κατάληψη του Στενού και την απόκτηση του εμπλουτισμένου ουρανίου της χώρας. Αντίστοιχα, η τελευταία σύνοδος του ΝΑΤΟ επισφράγισε τον προσανατολισμό του σε νέες μεγάλες προετοιμασίες για στρατιωτική εμπλοκή με ανταγωνιστές των ΗΠΑ, έχοντας σταθερά στο κάδρο το στρατιωτικό περιορισμό της Ρωσίας και την Ουκρανία. Έτσι, οι ΗΠΑ κινητοποιούν τις μεγάλες εφεδρείες τις ισχύος τους με σκοπό την αλλαγή της κατάστασης.
Ωστόσο, δεν πρόκειται για εύκολη υπόθεση. Το Ιράν απαντά με σφοδρά πλήγματα στις βάσεις και τις στρατηγικές υποδομές των ΗΠΑ και των εταίρων τους σε βόρειο Ιράκ, Μπαχρέιν, Κουβέιτ και Ιορδανία. Η Υεμένη επιχειρεί ναυτικό αποκλεισμό του ΒΣΑ ως απάντηση σε βομβαρδισμούς της. Οι πολιτοφυλακές του Ιράκ δηλώνουν έτοιμες να συναντήσουν στο πεδίο τους ανταγωνιστές του Ιράν σε περίπτωση δράσης των ΗΠΑ, του Ισραήλ και χωρών του Κόλπου σε εδάφη της χώρας. Η Χεσμπολά διατηρεί επιχειρησιακές ικανότητες και αυξάνει το κύρος της στο Λίβανο. Σε κάθε περίπτωση, οι καθ’ αυτές οι ικανότητες του Ιράν και η γεωμορφολογία του πεδίου της μάχης δεν προμηνύουν τα καλύτερα αποτελέσματα για τις ΗΠΑ στο Ορμούζ. Αντίστοιχα, η Ρωσία κλιμακώνει τις επιχειρήσεις της στην Ουκρανία, ενώ η συζήτηση στο εσωτερικό στρέφεται στην επαναφορά της αξιοπιστίας των αποτρεπτικών ικανοτήτων της. Σε αυτή την κατεύθυνση οι φωνές που ζητάνε κάποιο πρώτο πλήγμα στην Ευρώπη για την αποτροπή μίας μεγαλύτερης Νατοϊκής εμπλοκής πληθαίνουν. Ως συνέπεια, τα αποτελέσματα είναι πιθανό να είναι τα αντίθετα απ’ αυτά που προσδοκούνε οι ΗΠΑ.
Σε αυτή την περίπτωση, τα διλλήματα για αυτές θα μεγαλώσουν. Μία επιλογή είναι ένας πλήρης πόλεμος με το Ιράν και η χρήση του συνόλου των δυνατοτήτων τους και των πυρηνικών επίσης, αλλά και η ενεργότερη Νατοϊκή εμπλοκή για την ανάσχεση της Ρωσίας στην Ουκρανία και για την καταστροφή ενεργειακών της υποδομών στην επικράτεια της και στις θάλασσες. Η άλλη επιλογή είναι μία νέα τακτική υποχώρηση και η επιδίωξη συμφωνίας, που θα επιτρέπει την ανασύνταξη τους και την αντεπίθεση τους αλλού άμεσα ή στα ίδια μέτωπα βραχυπρόθεσμα. Ρόλο καταλύτη στις εξελίξεις αναμένεται να έχει η νέα εκτίναξη των τιμών ενέργειας και η άμεση επίδραση αυτής και μίας πιθανής έλλειψης καυσίμων στη διεθνή οικονομία. Από τη μία ενδέχεται να πυροδοτήσει συνεννοήσεις υπό το φόβο μίας γενικευμένης διεθνώς αποσταθεροποίησης. Από την άλλη ίσως επιταχύνει και «συνενώσει» τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στα δύο μέτωπα, εφόσον κριθεί ότι ο οικονομικός Αρμαγεδδών είναι αναπόφευκτος και ο κάθε δρών κινηθεί για τη φόρτωση των βαρών του στους ανταγωνιστές τους. Η κατάσταση σε Βαλκάνια, Καύκασο, Κεντρική Ασία και Αφρική δε θα μείνει ανεπηρέαστη σε αυτή την περίπτωση, καθώς αναμένεται να λειτουργήσουν ως σημεία διάχυσης και συνάντησης των δύο μετώπων. Στη βάση όλων αυτών, το πιο αισιόδοξο σενάριο είναι άλλη μία απόπειρα για κάποια προσωρινή και εύθραυστη παύση των μαχών.
Το διακύβευμα στα δύο μέτωπα και οι ισορροπίες ισχύος δεν επιτρέπουν κάτι περισσότερο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου