Η πραγματικότητα είναι λιγότερο παρήγορη. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν απέφυγαν τον άμεσο πόλεμο επειδή έγιναν ηθικότερες, αλλά επειδή τέσσερα ισχυρά φρένα τον έκαναν παράλογο: η πυρηνική αποτροπή, η οικονομική αλληλεξάρτηση, μια σχετικά σαφής παγκόσμια ιεραρχία ισχύος και οι διεθνείς θεσμοί που επέτρεπαν την αποκλιμάκωση.
Σήμερα έχουν χαλαρώσει και χρειάζονται άμεσο ρεκτιφιέ. Το ανησυχητικότερο είναι ότι τα λύνει η ίδια η Δύση, με την αυτοπεποίθηση του χωριανού που αφαιρεί τα φρένα από το αγροτικό για να μην τον καθυστερούν στην κατηφόρα.
– Το πρώτο φρένο: ο φόβος της πυρηνικής καταστροφής
Τα πυρηνικά όπλα έφεραν ειρήνη επειδή έκαναν τον πόλεμο μεταξύ μεγάλων δυνάμεων σχεδόν αυτοκτονικό. Αν μπορούσες να καταστρέψεις τον αντίπαλο, αλλά εκείνος μπορούσε να σε καταστρέψει πριν πεθάνει, η νίκη έχανε το νόημά της.
Αυτή η αποτροπή στηριζόταν σε συνθήκες, κόκκινες γραμμές, δίαυλους επικοινωνίας και στην κοινή αποδοχή ότι ο αντίπαλος, όσο μισητός κι αν ήταν, έπρεπε να έχει τρόπο να υποχωρήσει και να επιβιώσει.
Τώρα οι συνθήκες ελέγχου των εξοπλισμών έχουν παραχαλαρώσει, τα πυρηνικά οπλοστάσια εκσυγχρονίζονται και οι κυβερνήσεις μιλούν όλο και πιο άνετα για «περιορισμένα πλήγματα», «ελεγχόμενη κλιμάκωση» και μέχρι «καταστροφή πολιτισμών». Είναι η στρατηγική του καφενείου: «Ρίξε του μία καρέκλα, αλλά όχι δυνατά, γιατί μπορεί να θυμώσει».
– Το δεύτερο φρένο: η οικονομική αλληλεξάρτηση
Η παγκοσμιοποίηση υπήρξε άδικη και συχνά καταστροφική, αλλά δημιούργησε έναν πρακτικό λόγο αποφυγής του πολέμου: ο αντίπαλος ήταν ταυτόχρονα πελάτης, προμηθευτής, πιστωτής και μέρος της εφοδιαστικής σου αλυσίδας. Το να πολεμήσεις μαζί του έμοιαζε με προσπάθεια να κάψεις το σπίτι του γείτονα ενώ μοιράζεστε την ίδια στέγη.
Τώρα η οικονομική αλληλεξάρτηση αντιμετωπίζεται ως αδυναμία. Κυρώσεις, δασμοί, αποκλεισμοί από συστήματα πληρωμών, πάγωμα συναλλαγματικών αποθεμάτων, τεχνολογικοί περιορισμοί και επαναπατρισμός της παραγωγής παρουσιάζονται ως «ανθεκτικότητα». Στην πράξη, οι μεγάλες δυνάμεις οργανώνονται ώστε να μπορούν να επιβιώσουν αφού διακόψουν τις σχέσεις τους με τους αντιπάλους τους.
Αυτό είναι προετοιμασία σύγκρουσης.
Η Δύση, χρησιμοποιώντας το δολάριο, τις τράπεζες και την τεχνολογική της υπεροχή ως ρόπαλα, ενθαρρύνει τους αντιπάλους της να κατασκευάσουν παράλληλα νομισματικά, εμπορικά και τεχνολογικά συστήματα. Μπορείς να κρατάς για κάποιο διάστημα τον άλλον από τον λαιμό· δεν μπορείς όμως να απορείς όταν αρχίζει να ψάχνει άλλον δρόμο για να αναπνεύσει.
Όταν δύο οικογένειες του χωριού σταματούν να μοιράζονται γεώτρηση, αποθήκη και τρακτέρ, σηκώνουν μάντρα και τοποθετούν κάμερες προς την αυλή του άλλου, επισήμως «μειώνουν τις εξαρτήσεις». Ανεπισήμως όλοι γνωρίζουν ότι στο επόμενο πανηγύρι θα φύγουν τραπέζια.
– Το τρίτο φρένο: η σαφής κατανομή ισχύος
Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες κυριάρχησαν σε ένα σχεδόν μονοπολικό σύστημα. Η κυριαρχία τους ήταν βίαιη, υποκριτική, εκμεταλλευτική, αλλά σαφής.
Τώρα η Κίνα αναπτύσσεται, η Ρωσία ανακάμπτει από το πτώμα της 20ετίας μετά την πτώση και έχει τεράστια πυρηνική ισχύ, περιφερειακές δυνάμεις ενεργούν αυτόνομα και μεγάλο μέρος του κόσμου δεν δέχεται πλέον να στοιχηθεί πειθαρχημένα πίσω από τη Δύση.
Το πρόβλημα είναι ότι, ξεκάθαρα και ανοιχτά πλέον με βία, η Δύση αρνείται να διαπραγματευτεί τη μετάβαση. Θέλει να διατηρήσει τα προνόμια της παλιάς ηγεμονίας χωρίς να διαθέτει πλέον την ίδια αδιαμφισβήτητη ισχύ.
Έτσι δημιουργείται η πιο επικίνδυνη συνθήκη γνωστή ως «παγίδα του Θουκιδίδη» για την οποία έγραψα πριν από τον Σι Τζινπίνγκ 
:
:Η παλιά δύναμη πιστεύει ότι πρέπει να δράσει πριν παρακμάσει περισσότερο, ενώ οι ανερχόμενες δυνάμεις πιστεύουν ότι πρέπει να αντιδράσουν πριν περικυκλωθούν. Όλοι αισθάνονται ότι ο χρόνος εργάζεται εναντίον τους και δημιουργούνται συνθήκες Πελοποννησιακού πολέμου.
Είναι περίπου σαν δύο γείτονες να διεκδικούν μισό μέτρο οικοπέδου. Ο ένας μετακινεί τη μάντρα δύο πόντους κάθε βράδυ, ο άλλος φέρνει τοπογράφο, σκύλο και ξάδελφο από τα ΛΟΚ, και σε λίγο το χωραφάκι, που παρήγαγε τρεις ντομάτες και ένα στραβό κολοκύθι, αποκτά τη στρατηγική σημασία του Σουέζ.
– Το τέταρτο φρένο: οι θεσμοί και οι κοινοί κανόνες
Ο ΟΗΕ, το διεθνές δίκαιο και οι διπλωματικοί μηχανισμοί δεν υπήρξαν ποτέ δίκαιοι ή ουδέτεροι. Πρόσφεραν όμως ένα κοινό λεξιλόγιο και έναν τρόπο να υποχωρεί μια κυβέρνηση χωρίς να φαίνεται ότι παραδίδεται.
Για να λειτουργήσουν, οι κανόνες δεν χρειάζεται να εφαρμόζονται τέλεια. Πρέπει, όμως, να εφαρμόζονται αρκετά σταθερά ώστε να θεωρούνται κανόνες και όχι εργαλεία του ισχυρού.
Εδώ η Δύση έχει προκαλέσει τεράστια ζημιά. Επικαλείται τη «διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες», αλλά οι κανόνες εφαρμόζονται αυστηρά στους αντιπάλους και ελαστικά στους συμμάχους. Έχουν κάνει το διεθνές δίκαιο ελληνική πολεοδομία: το δικό σου αυθαίρετο πρέπει να κατεδαφιστεί, ενώ το δικό μου έχει απλώς ένα μικρό θεματάκι με τα χαρτιά.
Όταν τα διεθνή δικαστήρια είναι αξιόπιστα μόνο εφόσον διώκουν αντιπάλους, όταν τα ψηφίσματα του ΟΗΕ αγνοούνται ή μπλοκάρονται σύμφωνα με τα συμφέροντα των ισχυρών και όταν οι ίδιες πράξεις χαρακτηρίζονται άλλοτε εγκλήματα και άλλοτε «νόμιμη άμυνα», το διεθνές δίκαιο παύει να είναι κοινό έδαφος.
Μια που έχουμε Μουντιάλ «ο διαιτητής έχει φορέσει τη φανέλα της μίας ομάδας, έχει καθίσει στον πάγκο της και εξακολουθεί να φωνάζει ότι είναι αμερόληπτος επειδή κρατά τη σφυρίχτρα».
Χωρίς αξιόπιστους θεσμούς, κάθε κρίση ανεβαίνει την κλίμακα της έντασης, επειδή κανείς δεν γνωρίζει πώς να κάνει πίσω χωρίς να ταπεινωθεί.
– Πώς οι μικρές φωτιές ενώνονται
Ο παγκόσμιος πόλεμος λοιπόν γίνεται πιθανότερος επειδή εξαφανίζονται οι μηχανισμοί που εμπόδιζαν πολλές μικρές συγκρούσεις να ενωθούν.
Η Ουκρανία, η Μέση Ανατολή, η Ερυθρά Θάλασσα, η Ταϊβάν, η τεχνολογική σύγκρουση και οι ενεργειακοί δρόμοι δεν είναι πλέον μικρές απομονωμένες κρίσεις. Εμπλέκουν τις ίδιες δυνάμεις, τις ίδιες συμμαχίες, τα ίδια όπλα και τις ίδιες εφοδιαστικές αλυσίδες.
Προστίθενται σε αυτά τα αυτόνομα όπλα, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι υπερηχητικοί πύραυλοι και η τεχνητή νοημοσύνη, που μειώνουν τον χρόνο μέσα στον οποίο ένας ηγέτης πρέπει να αποφασίσει αν μια προειδοποίηση είναι πραγματική. Σε μια πυρηνική κρίση, λίγα λεπτά, ένα λανθασμένο σήμα και ένας αλγόριθμος που κανείς δεν κατανοεί πλήρως μπορεί να χωρίζουν τον κόσμο από την καταστροφή.
– Η ευθύνη της Δύσης
Η Δύση έχει μεγάλη ευθύνη.
Θέλει οι θεσμοί να είναι παγκόσμιοι όταν επικυρώνουν τις επιλογές της και άνευ σημασίας όταν τις αμφισβητούν. Θέλει ελεύθερο εμπόριο όταν κερδίζουν οι επιχειρήσεις της και προστατευτισμό όταν κερδίζουν οι ανταγωνιστές της. Θέλει τον αντίπαλο αρκετά ισχυρό ώστε να δικαιολογεί τους εξοπλισμούς, αλλά αρκετά αδύναμο ώστε να μη χρειάζεται να διαπραγματευτεί πραγματικά μαζί του.
Θέλει και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο, ενώ ο σκύλος έχει φάει ήδη το τραπεζομάντιλο, δύο καρέκλες και τον αντιδήμαρχο.
Ο παγκόσμιος πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος. Γίνεται, όμως, ευκολότερος, επειδή λύνουμε ένα προς ένα τα φρένα που τον συγκρατούσαν.
Και, για να μη σας χαλάσω εντελώς το καλοκαίρι, μην ακυρώσετε ακόμη τα μπάνια. Ο παγκόσμιος πόλεμος μάλλον δεν θα αρχίσει τον Αύγουστο: ακόμη και η Αποκάλυψη δυσκολεύεται να βρει ανοιχτό συνεργείο, υπουργό στο γραφείο και τραπέζι χωρίς κράτηση. Πηγαίνετε λοιπόν για μια βουτιά, καθίστε σε μια ταβέρνα δίπλα στη θάλασσα και παραγγείλετε τίποτα μύδια, χωριάτικη και ουζάκι. Ο πολιτισμός μπορεί να καταρρέει, αλλά ας μην τον αφήσουμε να καταρρεύσει νηστικός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου